Rembrandt: Hendrikje Stoffels
Het nieuwe jaar is net begonnen en dan is het altijd een mooi moment om terug te kijken naar het afgelopen jaar. De opmerkelijkste twee dingen aan deze blog in het afgelopen jaar waren: 1) dat ik het überhaupt begonnen ben en 2) dat het abrupt eindigde in oktober en daarna 2 maanden niets gebeurde.
Het begin is inderdaad opmerkelijk, en ik heb daar wel eens iets over geschreven in een eerder blogje: het had te maken met spanningen op mijn werk waardoor ik een emotionele uitlaatklep nodig had. Het einde, of liever gezegd het stilte-intermezzo, heeft waarschijnlijk net als het begin, een oorzaak in mijn werk: ik heb veel tijd gestoken in nieuwsbrieven en op een gegeven ogenblik is de energie op. Blijkbaar. En daarnaast zijn er veel spanningen geweest in de familie.
Nu ik dit overlees klinkt het wat klagerig. Er is ook iets anders aan de hand, iets wat vergelijkbaar is met een klus die je maar uitstelt: een mail die je niet beantwoordt of een telefoontje dat je niet doet. Hoe langer je de klus uitstelt, hoe moeilijker het is om het te beginnen.
Ik ga nu gewoon weer verder: een nieuw jaar, een nieuw begin, een nieuwe hoop.
Economische crisis, terrorisme, oorlog, ecologische crisis, honger. De krantenkoppen schreeuwen het ons voortdurend toe. Angsten hebben vaak te maken met tunnelvisie en oogkleppen. Ik bedoel niet dat je met een andere blik alle problemen kunt oplossen, maar ik denk wel dat je door een wijdere blik wat minder krampachtig en minder angstig door het leven kunt gaan. De ontwikkelingen kunnen ook de goede kant op gaan. De kerkvaders noemen dat genade en verbinden dat met Gods voorzienigheid.
Moge het jaar 2009, dat zo prachtig begon in sneeuw en ijs, en hoopvol met een inkomend African-American echtpaar in het Witte Huis, prachtiger en hoopvoller worden en moge de economische crisis de mensen dwingen om creatiever te worden en zich bezig te houden met zaken die voor hen wezenlijk zijn, zinvoller.
Als mooi voorbeeld van deze nieuwjaarsmeditatie heb ik gisteren in de New York Times een artikel gelezen over Rembrandt, van de hand van Holland Cotter: In the Gloom, seeing Rembrandt with new eyes. Even een stukje in mijn eigen vertaling:
“In het midden van de 17de eeuw was Nederland het meest welvarende land in Europa. Toen, in het midden van de eeuw, gedeeltelijk vanwege een leegzuigende oorlog, barste de bubbel. De Nederlandse kunstmarkt storte ineen. Mensen die dachten: ‘o, dit is maar een voorbijgaande fase’, kregen geen gelijk. De gouden tijd van de Nederlandse kunst was voorbij.
Rembrandt werd bijzonder hard geraakt. Een tiental jaren ervoor was hij een ster, met een wachtrij opdrachtgevers van wel een kilometer lang. Amsterdam, net als New York vandaag, was een stad met cultuur-begerige burgers die een Rembrandt in hun huizen moesten, moésten, hebben. Dus veranderde hij zich in een kunst machine, trok vele assistenten aan om zijn werken af te maken en werd rijk.
Hij werd ook zorgeloos en sloot veel te hoge leningen af. Naast zijn schilderwerk, storte hij zich ook op de verkoop van kunstwerken en niet alleen zijn eigen werk. Hij kocht bijvoorbeeld een Rubens om door te verkopen. (…)
Met de economische crisis viel alles uit elkaar. Schuldeisers sloegen op de deur, cliënten verdwenen. Hij werd bankroet, verdween uit de mode, werd een loser. Andere kunstenaars dachten dat het een kwestie van tijd was voordat de Nederlandse markt zich zou herstellen. Mijn inschatting is, dat Rembrandt dat niet deed. In ieder geval schilderde hij nu niet meer alsof hij dat geloofde. Hij had te veel verloren. Hij ging zijn eigen weg.”
In het middendeel van artikel, dat ik niet vertaal, bespreekt hij een aantal schilderijen van Rembrandt en vergelijkt hij hem met onder meer Vermeer, en hij eindigt met zijn sterkste argument voor zijn stellen dat Rembrandt door de economische crisis zijn eigen weg gaat: een schilderij van Hendrikje Stoffels uit 1660 (het hangt in het Metropolitan Museum in New York):
“Uiteindelijk past het schilderij in een genre. Het is een conventioneel portret van een burger in een specifieke setting. Een soort dat Rembrandt heel vaak heeft geschilderd en voor een aanzienlijk inkomen. Maar nu voelt hij zich vrij om sommige conventies te laten varen en andere dingen toe te voegen: hij laat zijn burger zitten als een sibylle of een koningin, hij verlicht haar met compassie als licht. Resultaat is een schilderij dat oplicht als een smeulende turf: laag, warm en langbrandend.
Ik zeg niet dat de zware tijden alleen dit schilderij produceerde. Rembrandt en kunst zijn zo veel meer gecompliceerd dan dit. Maar toen hij getest werd door de omstandigheden, keerde hij op de een of andere manier catastrofe om in gelegenheid, zwakte in kracht. Van bijna niets, een beetje verf, een stukje doek, een bevrijde geest en een onbezwaard hart, maakte hij dit.”
Ik weet niet of deze analyse klopt en ik weet te weinig van de 17e eeuw af om te weten of het verhaal over de economie klopt. Ik weet echter wel dat het een prachtig schilderij is. En dat ik vorig jaar (of was het het jaar daarvoor?) bij de grote tentoonstelling van Carravagio en Rembrandt, verbijsterd was door Rembrandts Bathseba: schoonheid en kwetsbaarheid ineen. En ik weet zeker dat er naast een onbegrijpelijk uniek talent ook een geestelijke vrijheid nodig is om zulk soort werken te maken. Dus sluit ik me aan bij de laatste zin van het artikel en wens onszelf een bevrijde geest en een onbezwaard hart.
]]>
Even geleden is er een gebeurtenis in Zwolle geweest waarbij vele mensen met hetelucht ballonnen vervoerd werden: een “ballonevenement” of “ballonspectakel” werd dit genoemd. Dit werd gesponsord door de accountantsfirma Countus, die er dit over op hun website gezet hebben:
“Countus heeft, als hoofdsponsor, haar naam verbonden aan het grootste ballonevenement uit de regio van Zwolle. Het spektakel, voorheen ballonfiësta Zwolle genoemd, heet met ingang van dit jaar Countus Ballonspektakel. Van woensdag 18 juni tot en met zaterdag 21 juni 2008 werd het luchtruim van Zwolle dagelijks gevuld met zo’n 100 luchtballonnen, waaronder diverse Special Shapes. Daarnaast waren er tal van activiteiten die het geheel tot een waar spektakel maakten. Wij kijken met veel plezier terug op dit evenement, waar zowel onze klanten als de vele overige bezoekers zich uitstekend vermaakt hebben.”
Naast Countus waren er diverse andere bedrijven en organisaties die een een deel van deze gebeurtenis gesponsord hebben. Ook de gemeente Zwolle heeft dit gedaan. Countus meldt elders op zijn site dat ze diverse activiteiten sponsorren (of is het sponsoren?) in de regio waar ze zitten omdat hij het van belang vindt “zijn betrokkenheid te tonen”. Maar ook melden ze op hun site dat ze vooral sportevenementen willen steunen, vanwege de associatie tussen de atletische inspanningen en de accountancy-prestaties. Hierbij is de sport dus een metafoor voor de inspanningen van de accountant. Ik vermoed dat ze het ballonfeest niet als een sportief evenement zien, dus daar zal het toch vooral om iets anders gaan. Gezien hun verslag van het Zwolse ballonfeest, is het doel van déze sponsoring toch vooral het vermaak van hun klanten en het scheppen van naamsbekendheid.
Voor de gemeente Zwolle had het sponsorren een iets ander doel dan slechts het vermaak van hun gasten, waarvan uw schrijver er één mocht zijn: Ze koppelden het aan hun plannen om om de creatieve industrie in Zwolle te versterken.
Vòòrdat hún gasten de lucht in gingen hoorden ze een aantal verhalen over geslaagde innovaties, bijvoorbeeld over een project om de lucht op scholen te verbeteren. En ook Carry Abbenhues, gedeputeerde economie van de provincie Overijssel, hield nog een spreekbeurt over het nut van de cratieve economie en over haar ambities om Overijssel in de top van de de innovatieve regio’s te laten belanden.
De metafoor die voor Zwolle in de ballonvaart zit, dat is duidelijk, is het stijgen naar grote hoogten, en niet zozeer het verspillen van energie of het ondersteunen van de global warming, hoe lovenswaard die doelen op zich ook mogen zijn. Nu lijkt het een beetje of ik erg zuinig en calvinistisch reageer op dit festijn. Dat is ook niet de bedoeling want ik ben de gemeente Zwolle wel dankbaar voor de uitnodiging, maar ik was ook wat sceptisch: de uitnodiging had voor mij een groot sybaritisch karakter. Het opstijg-veld lag achter het provinciehuis en was afgezoomd met hekken, zodat het niet-uitgenodigde publiek gescheiden was van de gasten. Deze genodigden werden in de tenten aan de achterzijde van het veld gefêteerd met barbeque en drank.
Dus ik had al visioenen van lallende ballonvaarders, die lege flessen champagne naar het toegestroomde publiek smeten. Zo feestelijk is het gelukkig niet geworden. Maar terwijl het concept van ‘onverdiende genade’ voor mij altijd iets feestelijks heeft gehouden, bleef voor mij aan deze gebeurtenis toch iets kleven van overbodige luxe, het is tenslotte gemeenschapsgeld wat hier opgestookt werd.
Nu ja, deze ambivalentie zal altijd wel zitten aan het uitgeven van publieke gelden voor zaken die niet direct met de noodzakelijke levensbehoeften van de burgers te maken te hebben. Ik beschouw deze blog dan maar als een afbetaling voor het genotene, een inlossen van de gemeenschapsschuld.
Het opstijgen was voor mij een nieuwe ervaring. Ik had me er veel van voorgesteld, maar gek genoeg viel het mij op het belangrijkste aspect, het vliegen, nogal tegen. Ik had namelijk gedacht dit nogal spectaculair te vinden, ongeveer wat de pubers van een achtbaan moeten vinden. Maar het opstijgen ging zo rustig, dat ik mij nauwelijks realiseerde te vliegen. Ik dacht wel iets van: “O, daar ligt Zwolle” en “hé, daar gaat een treintje”, alsof ik een miniatuurwereld bekeek of Google Earth, in plaats van dat ik opgetild was boven de wereld.
Er waren wel twee aspecten aan die ik niet verwacht had. De eerste was het opblazen van de ballonnen. Het opblazen van die grote textielen zakken was erg indrukwekkend, en de menselijke rol erbij leek me slechts assisterend. Grote, ante-deluviale monsters vulden zich met lucht, alsof de botten van het Dorre Beenderendal (‘them dry bones’) zich met vlees gingen bekleden. De mensen om hen en onder hen tolereerden ze vorstelijk, en eenmaal gevuld, trokken ze zich niets meer aan van de zwaartekracht en dreven langszaam weg.
Het tweede interessante aspect was de schoonheid van het uitzicht. Dat had ik wel kunnen verwachten, maar overviel me onverwacht. Bij het zien van deze zonsondergang en het rustige, statige drijven van de ballonnen boven de oude Vecht, blijkt dat het ballonvliegen als metafoor voor onthechting, hoe voor de hand liggend en clichématig ook, mij toch bij de keel greep. Even maar, gelukkig, want al te veel emotie is niet goed voor een mens. De techniek, het razen van de brander, de geluiden van de mand, de luide contacten via mobilofoons met de grondtroepen, haalden me gelukkig snel uit deze metafoor en bepaalden me weer bij het belang van de techniek voor ons aardse bestaan.
Ik weet niet of de gemeente Zwolle déze metafoor, de statige ontheffing aan het daaglijks leven, bedoelde met het ballonfestijn. Misschien hadden ze dan beter een raket naar de Maan of Mars moeten afschieten, waarmee dan niet het majestueus drijven, maar meer het driftmatig presteren: hoger!, steeds hoger!, op de voorgrond zou treden. Maar in ieder geval heb ik nu eens een ballonvaart meegemaakt, dat hebben ze dan wel voor elkaar gekregen en kan ik dat afschrijven van de lijst van dingen die ik nog moet doen. Eens even kijken wat er nog meer op staat:
231) Een weblog beginnen
232) Ballonvaren
233) Naar de Maan,
234) De K2 beklimmen,
235) Levend ervan afkomen,
236) De Rijn langs fietsen,
237) Het doel van het bestaan vinden
238) …
Nou, misschien eerst maar even weer aan den arbeid.
]]>