Waarom was ik aan het zoeken naar podcasts? zult u vragen. Ik werd vanochtend wakker met flarden van een droom in mijn systeem, een droom over een gezicht met grote ogen dat onbegrijpelijke maar belangrijke dingen zei. Nou ja, je weet hoe dat gaat met dromen: het lijkt ordelijk, maar bij wakker worden zit er geen systeem in. Deze droomflarden lieten me niet direct los, ergens aan de rand van mijn bewustzijn zat een herinnering aan zo’n gezicht. Toen ik het liet rusten en bezig was met een ontbijtje (cruesli, yochurt, sudoku, Gerard Kempers en Sven Kramer) dook plotseling ZeFrank op, de webkunstenaar en grappenmaker met zijn podcast ‘the show with zefrank‘. Tijden niet meer aan gedacht, maar toen, in 2007, mateloos door mij bewonderd om zijn filosofie en humor. Hoe kon ik hem vergeten?

Ik ben eens op het internet gaan zoeken toen bleek dat er weliswaar podcasts op mijn iPhone stonden maar niet van Zefrank. En daar op de interwebben vond ik weer de verbazingwekkende podcasts die hij gedurende 1 vol jaar bijna 5 dagen per week produceerde. Bijna elke episode sloot hij af met: ‘This is Zefrank, thinking, so you won’t have to’.

Op zijn website vond ik ook het beroemde religie-spel van hem terug: Een spel waarbij je kunt kiezen een atheist, een boeddhist of een christen te zijn. Het spel begint altijd met een openingsscherm waarop je de toetsenbord bediening kunt lezen. Links staan de toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten lopen. Rechts bovenaan staan drie toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten praten en rechts onder de startknop.

Bij alle drie de versies van het spel kom je door op de startknop te drukken in een spelveld terecht waar een mensje op een vierkante plaat staat:

In het begin denk je wat moet ik hier doen, springen of rondlopen? Maar uiteindelijk blijft er niets anders over dan het poppetje van de rand af te laten vallen. En hier komen de verschillen tussen de drie religies naar voren. Bij de atheist gebeurt er na de val in de afgrond dit:

Bij de Boeddhist krijg je wel een replay, maar dan in deze vorm:

En, jawel, als je de eend (een geliefde onderwerp van Zefrank, die het vaak over ‘duckies’ heeft) ook zelfmoord laat plegen, verschijnt er weer een mens. Dit ad infinitum…

Bij de christelijke variant verschijnt er dit:

Je kunt dus kiezen voor 1 van 2 liften, links en rechts. Die linker eindigt hier:

En dan niets meer. De lift rechts eindigt vervolgens ook voorspelbaar:

De spraakmogelijkheden van het poppetje zijn rechtsboven op het openingsscherm weergegeven: ‘contemplation’, ’smal epiphany’ en ‘moment of truth’

Ze geven de speler de mogelijkheid het poppetje dingen te laten zeggen als: ‘Forever, right?’ als je op de toets voor ‘contemplation’ klikt:

of: ‘I love waiting’.

Veel plezier aan beleefd, destijds in het stoomtijdperk. Humor en religie, altijd leuk.

Bookmark It

Hide Sites

Rites de passage

Hubble-foto van een sterrenkraamkamer

Midwinterfeesten, het openen van de deuren van de tempel van de tweehoofdige god Janus, töfel’n in Salland, midwinterhoorn blazen in Twente, het schieten van vuurwerk (om de geesten in het oude jaar te laten), het drinken van champagne (met het klinken van de glazen tegen elkaar om zo de geesten uit de drank te weren) en het maken van goede-bedoelingen-lijstjes, het zijn allemaal symptomen van onze huiver bij het oversteken van zo’n drempel. Het helpt niet dat we voor elkaar de Verlichtings-kennis als een mantra opzeggen: dat zo’n drempel helemaal niet bestaat, dat de oeroude landbouw-ritmes gewoon het gevolg van toevallige kosmische constellaties zijn en plaatsvinden in een uiterst kleine uithoek van een kosmos zo enorm dat die geen moment stilstaat bij geboorte en dood van mensen, laat staan bij de overgang van het ene jaar of decennium naar het andere. Voor de kosmos, zo zegt de Verlichte mens, maakt een jaarcyclus niet uit, en de mens verbeeldt zich maar dat er een drempel is. En hoewel deze kennis de rituelen beziet als kinderspel, als overblijfsels uit een minder verlichte tijd, heeft ze ze niet kunnen afschaffen. Ironisch en met vertedering gaan we er mee door, maar we gaan er mee door.

Ik noemde net al een van de rituelen: het maken van goede-bedoelingen-lijstjes voor het komende jaar: wat zijn onze doelen: stoppen met roken? groener leven? meer sporten? zoeken naar een andere baan? Maar veel vaker komt een lijstje voor dat terugkijkt.: de beste … van het afgelopen jaar of decennium, waarbij op de puntjes van alles te vinden is: boeken, films, etc. Zowel de vooruit- als de terugkijklijstjes zijn primitieve en vaak vermakelijke pogingen om patronen te herkennen, om oriëntatiepunten in het landschap van de tijd op te stellen.

Scheppingsmythen als oriëntatiepunten

Daarin lijken ze op diverse scheppingsmythen, waarin ook zo’n oriëntatiepunt opgesteld wordt om orde te scheppen:

De levensboom in het midden van de Hof van Eden, uit: The Book of Genesis, illustrated by R. Crumb

De Levensboom in het midden van de Hof van Eden is maar één zo’n voorbeeld van zulke mythen, die heel vaak het volgende patroon hebben: de stamvader komt aan op een bepaalde plek en plant daar de totempaal, de wereldboom, de opgerichte steen, en dat is dan het midden van de wereld van waaruit het noorden, zuiden, oosten en westen zich ontvouwen. Zo’n centrum functioneert dus als een grid waarmee onze satelieten hun banen aan de hemel trekken. Scheppen is in deze betekenis ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten. De lijstjes met de beste boeken van het afgelopen decennium, met de meest indrukwekkende gebeurtenissen, met de meest interessante technologische vernieuwingen, met de mooiste films: het zijn orientatiepunten, bedoeld om een beetje zin te verlenen aan een verder anonieme voortgang van de tijd.

Lijstjes en lijstjes

• 

  Apps (niet van mijn iPhone...)

  “2009 was het jaar van de Apps”,  volgens WIRED, die een lezers-lijstje van de 20 meest favoriete iPhone apps opgesteld heeft. Op de lijst staan o.a. de Drop Box en Tweetie 2, maar ik moet beschaamd bekennen dat ik de overgrote meerderheid van hun favorieten niet eens ken (en ik heb momenteel meer dan 130 apps verzameld, waarvan ik er zo’n 30 standaard op mijn iPhone heb staan en er daarvan zo’n 13 geregeld gebruik: Bellen, Mail, Things, Facebook, Nu.nl, HuffPost, 1Password, Google, Agenda, Smulweb, WunderRadio, Trein en Kaarten (zo, heb ik ook een lijstje gemaakt)).

• 

  Bjørk, bij de Academy Awards 2001

  Huffington Post heeft ook een aantal lijstjes gemaakt. Eigenlijk maakt HuffPost voortdurend lijstjes, daar zijn ze goed in. Arianna Huffington zelf maakte het lijstje van de 2009-zaken die ze wil vergeten, daarop staan dan uitspraken en gedragingen van Glenn Beck en intieme details van het leven van Tiger Woods. Een ander lijstje, samengesteld door lezers van Huffpost, is dat van de 10 meest inspirerende gebeurtenissen van het afgelopen decennium. Op 2 staat momenteel ‘het mirakel op de Hudson’, over de spectaculaire redding van een passagiersvliegtuig door piloot Sullenberger die een noodlanding op de Hudson river maakt. Een mooie lijst is de lijst van 12 Things That Became Obsolete (uit de mode) het afgelopen decennium, zoals de Handgeschreven Brief, de Krantenadvertentie, de Encyclopedie en het Telefoneren. De laatste lijst die ik noem (ze hebben er veel meer) zijn de mooiste jurken van het afgelopen decennium, met o.a. de zwanejurk van Bjørk, de inaugurele jurk van Michelle Obama en de uitdossing van Lady Gaga op de MTV awards 2009.

• 

  Afwijkende etenswaren

  Next Nature heeft een lijstje van hun 10 meest interessante onderwerpen van het afgelopen jaar 2009 gemaakt: Favorite explorations of 2009. Zo komt daar langs op nummer 1: The comeback of the ugly fruits, over een EU regel die die het weer mogelijk maakt om lelijk groente en fruit op de kassen te leggen. Het blijkt (ik wist het niet, echt niet!) dat er een oudere EU regel was die verbood om afwijkend fruit of groente te verkopen. “Only the most perfect looking produce” mocht de supermarktschappen sieren.  En op nummer 7 staat een andere favoriet van mij: Why are carrots orange? It’s political!

• De 10 meest verwachte digitale spellen van het komende jaar. Een lijstje opgesteld door Boing Boing. Een mogelijk interessant spel is Scott Pilgrim van Ubisoft, gebaseerd op de comics van  Bryan Lee O’Malley, een Canadese stripschrijver.
• 

  De kleine T-rex

  De top 10 dinosaurus- en overige fossielvondsten van 2009. Een overzicht van National Geographic News. Op nummer 7 staat de enige waar ik van gehoord had: de vondst van de ‘mini-me’ van de T-rex, de Raptorex Kriegsteini van ca 125 miljoen jaar geleden uit Binnen Mongolië.

• De beste muziek van het millenium tot dusver, volgens WIRED dan…
• De Top-40 oudejaarsconferenties, gebaseerd op de absolute kijkcijfers, volgens dagblad Trouw van dinsdag 29 december. Wim Kan staat op nummer 1, 2, 3 en 4. Nummer 1 hield hij in 1976 met als titel: “Met de doofpot over de drempel”. Op de 40ste plaats staat een zekere Arie Koomen in 2008. Die heb ik zeker gemist.
• De beste galeries van 2009, volgens het magazine Slate.
• Athenaeum boekhandel in Amsterdam heeft een lijst op gesteld van diverse lijsten die andere publicisten hebben opgesteld met Beste Boeken van 2009.
• De beste universiteiten, de academic ranking of world universities, van de wereld, opgesteld door de Chinese universiteit in Chongqing, die zelf niet op de lijst voorkomt. Geen enkele Aziatische universiteit komt overigens op deze top 10 voor: alleen de Ivy League universiteiten van de USA en de twee in Engeland: Oxford en Cambridge.
• 

  Lijstje van Phillip Niemeyer

  Een heel fijn lijstje is opgesteld door Phillip Niemeyer, een graphic designer van NY art & design studio Double Triple en onlangs gepubliceerd in the New York Times. Hij heeft een grid gemaakt met horizontaal bovenaan de jaartallen van 2000 tot 2009 en vertikaal links een aantal thema’s, zoals Couple, Fad, Culture, Verb en Logo. Op de kruispunten van jaartal en thema staat dan een kernachtige beschrijving. De thema’s Verb en Logo doen denken aan het beroemde standaard onderwerp van Stephen Colbert: “and the Wørd is …”. Op het kruispunt van 2002 en Noun staat bijvoorbeeld Freedom fries: de belichaming van een anti-frans-sentiment (‘freedom fries’ in plaats van ‘french fries’), omdat de frog-eating-french niet enthousiast waren over de amerikaanse neiging Irak aan te vallen. En op de breuklijn van Maverick en 2003 staan de Dixie Chicks met hun beruchte uitspraak: ‘We’re ashamed the president is from Texas’. Jammer genoeg heeft dhr Niemeyer Sarah Palin niet opgenomen bij dit thema. En als laatste, bij Culture en 2009 staat Lady Gaga.

• 

  There Will Be Blood: "I am a sinner!"

  De Aught-omatic, Slate’s interactieve lijst van de beste films van het afgelopen decennium, door hen de Aughties genoemd, oftewel de jaren nul (hoewel ze elders in hun magazine uitspreken niet te weten hoe deze periode te noemen). De aught-omatic is een lijst die afkomstig is uit een aantal andere lijsten, want Slate vraagt zich af of er een consensus is over zo’n lijst. Daartoe nemen ze andere lijsten en geven de films in volgorde punten: nummer 1 van een 50-beste-films-lijst krijgt 50 punten, nummer 2 krijgt 49, etc. Als een film in lijst A 31 punten heeft en in lijst B 20, dan krijgt hij in de Aught-omatic dus 51 punten. De film met de meeste punten staat in deze interactieve lijst dus op nummer 1. Time Out New York en Times Online in London zijn enkele van de lijsten die hun bijdrage leverden. Op maandag 29 december stond de Eternal Sunshine of the Spotless Mind van Michel Gondry op nummer 1 en There Will be Blood van Paul Thomas Anderson op nummer 2. Allebei films die het zeker verdienen. En om de waarde van deze nominering wat accent te geven ook nummer 50: ‘40-yeaur-old-virgin’. Nog interessant dat die überhaupt op de lijst kwam.

• 

  Boekomslag door Seth, auteur van o.a. Palooka-Ville

  De 26 top culturele momenten van het afgelopen decennium, volgens het magazine Slate, een interessante en soms willekeurige opsomming, met onder andere: het gebruik van het f-woord in ‘Burn after Reading’ van de Coen brothers en het ontwerp van de boekomslag uit 2006 van The Portable Dorothy Parker.

• De NRC heeft een hele serie onderwerpen over het beste en het slechtste van 2009, op gebied van kunst, politiek, de beste foto’s, het beste artikel volgens de lezers, etc etc.

Nou ja, eigenlijk kun je wel doorgaan: elk zichzelf respecterend dagblad en magazine heeft wel van zulke lijstjes, pogingen om de tijden te duiden. Meestal niet heel erg serieus te nemen en een bron van lol, tenminste voor degenen die daar gevoel voor hebben. Denk maar aan het beroemde lijstje van Jorge Louis Borges in `De analytische taal van John Wilkins’ (1952), waarin hij het Hemels emporium van welwillende kennis, een Chinese encyclopedie, citeert:

“Op die pagina’s uit een grijs verleden staat geschreven dat de dieren zijn te onderscheiden in

• toebehorend aan de Keizer,
• gebalsemd,
• getemd,
• speenvarkens,
• zeemeerminnen,
• fabeldieren,
• zwerfhonden,
• die welke in deze classificatie zijn opgenomen,
• die welke tekeergaan als dwazen,
• ontelbare,
• die welke zijn getekend met een heel fijn kameelharen penseel,
• enz.,
• die welke net een vaas hebben gebroken,
• die welke in de verte op vliegen lijken.”

Design-lijstje

Alice Rawstorn

Één van de meer belangrijkere en serieuzere lijstjes die ik tegenkwam op de interwebben is de poging van Alice Rawsthorn, de designcritica van o.a. de International Herald Tribune en de New York Times en een voormalige directeur van het designmuseum in London, om een overzicht te geven van de ontwikkelingen op het gebied van Design in de Aughties. Op 27 december heeft zij in de New York Times een lijst gegeven van het beste design van de afgelopen 10 jaar en heeft ze bovendien geprobeerd een analyse te geven van de onderliggende culturele bewegingen die deze lijst geproduceerd heeft.

Ze verdeelt het design van het afgelopen decennium in goede en niet-zo-goede ontwikkelingen en in nog openstaande uitdagingen.

De goede ontwikkeling is een verschuiving van een elitair design, gericht op Style en bedoeld voor “the pampered minority who already owned more than they needed or wanted, although only a few of them felt guilty about it”, naar een verantwoordelijk design, gericht op Sustainability, duurzaamheid. De tsunami aan veranderingen in de afgelopen 10 jaar op gebied van wetenschap en technologie, op het gebied van de economie en zijn crisis, het gebied van de ecologie en zijn crisis en op het gebied van de politiek en zijn crisis, hebben hun sporen nagelaten op het gebied van de design. En dat was een goed ding. Haar lijstje van goede voorbeelden bevat onder meer:

• 

  Soutward Circle

  Toepassing van design op sociale projecten, zoals het project Southward Circle van de Britse social design group Participle. Participle is een ontwerpstudio in zuid Londen, die als missie-statement heeft: nieuwe soorten openbare diensten te scheppen. In hun Soutward Circle project proberen ze met een frisse blik te kijken naar ouder worden. Soutward Circle is een club voor iedereen boven de 50: “a membership organisation that helps people take care of household tasks, forge social connections and find new directions in life.  Open to all, regardless of levels of need or income, Southwark Circle is a model of how future services might look across Britain.”

• Toepassing van Industrial Design zoals dat van het Amerikaanse bureau IDEO
• Verbijsterend sterke producten met een uitgekiend User Interface Software, zoals de iPhone, de iPod en de Wii.
• 

  De poldersofa van Hella Jongerius

  Humanisering van de massaproducties door productontwerpers als de Nederlandse Hella Jongerius en de Duitse Konstantin Grcic

• Hetzelfde doen op hun gebied grafisch ontwerpers als M/M in Paris, Graphic Thought Facility in London, norm in Zurich and Stefan Sagmeister in New York
• En als laatste noemt zij de succesvolle pogingen van de infographic designers, bijvoorbeeld de amerikaanse software ontwerpers Ben Fry and Casey Reas om de enorme hoeveelheden data die de statistiek produceert voor ons mensen begrijpelijk te visualiseren.

De niet-zo-goede ontwikkeling is in feite terugval in het Style- en ontwerp-voor-de-elite-design dat volgens haar de tweede helft van de twintigste eeuw typeerde. Zij noemt deze ontwikkeling in de Aughties, het Design-Art fenomeen: het produceren van beperkte edities van dure (en vaak onpraktische) ontwerpen voor de mensen met een diepe beurs. Design met artistieke kwaliteiten, design dus dat dicht tegen kunst aanzat. Deze ontwikkeling bleek overigens ook twee positieve effecten te hebben: ten eerste konden sommige ontwerpers dit gebruiken als opstartpunt voor hun carriere, zoals de Nederlander Maarten Baas en ten tweede stimuleerde deze ontwikkeling de discussie over de kritische kwaliteiten van design, een discussie die door kon gaan ook toen de economische crisis de design-art bijna liet verdwijnen van de boodschappenlijstjes der winkelende massa’s.

En ten slotte eindigt ze met een aantal uitdagingen aan het design die in het eerste decennium van deze eeuw niet voldoende opgepakt werden:

• Design moet nog veel meer duurzamer worden
• Design moet nog veel meer doen aan het feit dat er nog steeds 90 procent van de mensen op aarde niet beschikken over de basisvoorzieningen om te leven.

Het 1 laptop per child project is al een goed en ambitieus, begin, maar het is nog maar een begin. En hetzelfde valt te zeggen over Cradle to Cradle design, hoewel mevrouw Rawstorn dit niet noemt. In de titel van haar artikel, Trying to be responsible and cutting edge, too, geeft ze in feite al een naam voor de ambities die ze aan Design mee wil geven.

Bescheiden kritiek

Eigenlijk ben ik het hartgrondig eens met de teneur van haar artikel. Design dient in principe dienend te zijn aan de humanisering van de mensheid, het is een voortzetting van het Verlichtingsproject, gecombineerd met de kritiek op de intellectuele eenzijdigheid van deze culturele beweging. Maar hier ligt ook tegelijk mijn bescheiden kritiek op mevrouw Rawstorn: ze legt niet uit (of heeft daar binnen de beperkte grenzen van de New York Times geen ruimte voor) waarom Design deze humaniseringsopdracht heeft, en wat überhaupt de grenzen van deze opdracht zouden zijn. In het bovenstaande heb ik als doel van de scheppingsmythen genoemd: het maken van een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten, zodat we de weg naar huis terug kunnen vinden. In feite is dat de opdracht aan de hele mensheid. Wat maakt dat Design daar beter geschikt voor is, of dat Design daar bij uitstek geschikt voor zou zijn?

Design houdt zich bezig met vormgeving van cultuur, dienstbaar aan de mensheid. Vormgeving en dienstbaarheid. Dat zijn de twee funderende componenten van uiteenlopende richtingen als Modevormgeving, Communicatie vormgeving, Productontwerpen en Interieurarchitectuur. Om dit uit te oefenen is creativiteit nodig. En dat is hierboven, bij de scheppingsmythen, gedefinieerd als “ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten”.

Conclusie

De lijst van mevrouw Rawstorn is een serieuze poging tot duiding van onze tijd en tot het formuleren van onze opdracht voor de komende tijd. Het is nog niet voldoende en, waarschijnlijk vanwege de te korte tijd die ze bestrijkt, de eerste 10 jaar van onze eeuw, nog niet diepgravend genoeg om voldoende energie te geven aan Design als een maatschappij-vernieuwende kracht. Maar ze wijst wel in de goede richting.

Een belangrijke aanvulling op de uitdagingen die ze voor Design voorziet, is de verantwoordelijkheid die ontwerpers hebben voor de communicatie krachten die ons ontsloten zijn in het tijdperk van het internet. De Koningin der Nederlanden klaagt er in haar Kersttoespraak over dat de digitale middelen de mensen een schijn-toegang tot elkaar geven en een echte communicatie en conversatie uit de weg gaan. Ik vermoed dat zij teveel gefixeerd is op de aanslag die op haar leven, en dat van haar familie, gepleegd is op afgelopen Koninginnedag door Karst T, een persoon die er inderdaad waarschijnlijk een verwrongen beeld van de werkelijkheid op na hield vanachter zijn computer. Dit is een uitzondering, want er zijn erg veel voorbeelden te vinden van echte communicatie en echte emotie-uitwisseling middels de hedendaagse technieken. Maar hier wordt wel de opgave van de hedendaagse communication designer zichtbaar: de iPhone is superieur voor wat betreft het bedieningsgemak, maar het is nog maar een eerste stap naar nog betere intuitieve communicatietechnieken. Mensen kunnen erg eenzaam zijn, autisme-achtig onvermogen om emotie in andere mensen te interpreteren komt veel te veel voor. Nationalistische, wereldbeschouwelijke en religieuze vooroordelen maken mensen blind voor inzichten van de andere kant van de grens. Hier is veel werk te doen en liggen grote emotionele beloningen te wachten voor degenen die dit oppakken:

een blijvend bewoonbare aarde.

Bookmark It

Hide Sites

In De Pont werd dit beeld weer aangetast: het was lang niet zo’n spectaculair circus als ik mij van het Stedelijk Museum herinner: geen vuur en hoewel er wel op grote schaal met water gewerkt werd, waren alle werken zeer intiem: nergens grote geprojecteerde werken. Allemaal kloosterachtige cellen met daarin 1 werk, zodat je bijna ongemerkt verleid werd tot meditatie. Bij een van die cellen, waarin het mooie verstilde “Catherine’s room” werd getoond op 5 kleine schermen, stoorde ik me bijvoorbeeld enorm aan de binnenkomst van een groepje jongeren onder leiding van een gids. Nadat ze wat beschroomd binnen waren gaan staan, schraapte de gids zijn keel en verontschuldigde zich zachtjes bij de rest van het publiek, dat hij nu wat ging uitleggen. Ik verliet woedend de cel en realiseerde me later dat ik zo’n rondleiding bij een gewone expositie veel minder een probleem vond. Deze inbreuk op mijn rust maakte me bewust van het meditatieve karakter van het werk. Of in ieder geval van deze opstelling van zijn werk.

The Greeting, 1995

Door deze opstelling, die op zijn minst het meditatieve aspect van Bill Viola’s werk beklemtoonde, kwam de ervaring met Heilig Vuur, in de Nieuwe Kerk in Amsterdam sterk bovendrijven. Het werk “The Greeting” uit 1995 dat daar getoond werd, was ook in Tilburg te zien: een ontmoeting tussen zwangere vrouwen van 45 seconden vertraagd weergegeven in meer dan 10 minuten. Mooie aardkleuren: rood, bruin, geel, mooie zwangere vrouwen (een vrouw is sowieso mooi en een zwangere vrouw al helemaal). De opstelling van dit werk in de expo Heilig Vuur stimuleert net als de kloosterachtige opstelling in de Pont een religieuze interpretatie van Viola’s werk.

De ontmoeting, Pontormo

“The Greeting” is geïnspireerd op het schilderij De ontmoeting van Pontormo (ca 1528) tussen de zwangere Maria en haar zwangere nicht Elisabeth. De laatste zal spoedig Johannes de Doper, de Voorloper, baren, en de eerste, Maria, is de latere moeder van de Verlosser, in Oosterse en Westers kerken vaak zelfs aangeduid met Theotokos, Moeder Gods. Het schilderij waarop het werk gebaseerd is, is dus religieus. Heeft in ieder geval een bijbels onderwerp. Het werk van Viola krijgt door onderwerp, door citering van het religieuze schilderij en door de plaatsing in Nieuwe Kerk en in de kloostercel van de Pont ook dezelfde religieuze lading. Tenminste, dat was mijn veronderstelling toen ik naar Tilburg trok.

Naast dit werk waren er nog 13 andere werken te ervaren, veel er van met mensen als onderwerp en vaak gecombineerd met water. Van deze waren er een aantal die er qua beeldende kracht uitsprongen. Sommige door de enorme theatraliteit en sommige door een heel verfijnd beeldprogramma. Van de eerste soort kan ik noemen “The Lovers” uit 2005, een werk waarin twee mensen tegenover elkaar staan, ze kijken elkaar net niet aan, misschien proberen ze elkaar wel te ontkennen. Plotseling komt er een enorme waterstroom, alsof er een sluis opengegooid wordt, van links op de mensen toe. Deze mensen kunnen niets anders dan elkaar vastgrijpen, druipnat, verbijsterd, weerstand biedend aan het watergeweld. De hele scène is vertraagd weergegeven. Tegen het einde neemt de watervloed af en de twee kijken elkaar aan, zich afvragend wat er gebeurd is.

Observance, 2002

In een ander werk, “Observance” uit 2002, minder spectaculair en theatraal als “The Lovers”, maar zeker zo intens, zien we een rij mensen langzaam, iets vertraagd, op ons afkomen. Voor ons staand zien ze iets, een dode? een monument? dat hun doet verschrikken. Ze slaan de handen voor de mond, sommigen krijgen tranen in de ogen, anderen houden zich sterk, maar iedereen schrikt. Net als bij het vorige waterbeeld ligt de fascinatie niet bij de gebeurtenis, de waterstraal of de opgebaarde dode, maar bij de relaties tussen de mensen. Elke keer als iemand naar voren komt en schrikt, gebeurt er ook iets tussen de mensen in de rij onderling: ze raken elkaar aan, ze kijken aandachtig naar elkaars ogen, ze houden elkaars handen vast. Ik merkte bij mijzelf, net als bij de andere bezoekers, een grote fascinatie voor de emotie op hun gezichten. Een fascinatie die bijna gluurderig is.

In deze werken draait het dus, in ieder geval in mijn beleving, om de intensivering van de relaties tussen de mensen, bewerkstelligd door natuurgeweld of ontzetting. Of door de zwangerschap in “The Greeting”. Tot nu toe gebruikt Viola de vorm van de religieuze taal, maar draait het hem in deze werken wezenlijk om de intermenselijke relaties.

Study for Emergence, 2002

Een ander werk, “Study for Emergence” uit 2002, lijkt echter wel fundamenteel om religie te draaien. Op het eerste gezicht in ieder geval: Twee vrouwen die wenen bij een graf, waaruit naar verloop van tijd de overledene op komt rijzen. Dood en opstanding, verdriet en troost, graf en water (oervloed, zondvloed, rode zee, doop…): hoe kun je het christelijker en dus religieuzer krijgen?

Opstanding

Mijn eerste associatie was met het schilderij van Piero della Francesca, Opstanding, uit ca 1460, waar Christus lijkbleek maar als overwinnaar uit het graf stapt. Daar waren overigens geen vrouwen bij, op dat schilderij, maar in de opstandingsverhalen van de Evangelieën waren ze wel: zijn moeder en zijn vriendinnen en volgelingen.
Hier in “Study for Emergence” lijkt deze setting gebruikt te zijn: het graf en twee vrouwen, de moeder en de vriendin of de zuster. En het verdriet, dat in dit geval de rouwenden niet verenigt, maar juist scheidt.

Na verloop van enige tijd begint er water over de rand van het graf te stromen en komt er een hoofd te voorschijn. De rouwenden beginnen te merken dat er iets gebeurt en ze komen overeind. De overledene komt recht overeind en de vriendin / zuster kust de hand, terwijl de moeder in ontzetting toekijkt.
De vrouwen pakken het verzwakte (?) lichaam op en tillen het op de grond, voor het graf. De moeder houdt het hoofd op haar schoot en de vriendin / zuster bedekt het naakte lichaam met een doek dat ze in haar tas had. Een duidelijke verwijzing naar de opstandingsverhalen waar de vrouwen op de eerste dag van de week, ’s morgens vroeg, met balsemstoffen gewikkeld in doeken naar de overleden Heer gingen.
In de laatste scène, die niet op de afbeelding hiernaast staat, pakt de jonge vrouw de hand van de overledene en drukt die op haar hoofd, terwijl ze zich op zijn buik neervlijt. De oudere vrouw legt haar handen, in een zegening bijna, op de twee handen van jongen en meisje.

Is dit nou religie? Net als bij de andere werken van deze fascinerende tentoonstelling gebruikt Viola in ieder geval de taal van de religie. Maar net als bij “Observance” en “The Lovers” gaat het hem hier niet om een christelijke of religieuze boodschap. Het gaat hem ook hier om de relatie tussen de rouwenden. In dit geval brengt het bijna mechanisch omhoogkomen van hun geliefde overledene hen bij elkaar, in de laatste (niet afgebeelde) scène. De overledene blijft immers dood, er is geen opstanding.

Maar als ik verder hierover nadenk is er wel degelijk verandering: mensen komen nader tot elkaar:

“Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder met haar zuster, Maria, de vrouw van Klopas en Maria uit Magdala. Toen Jezus zijn moeder zag staan, en bij haar de leerling van wie hij veel hield, zei hij tegen zijn moeder: ‘dat is uw zoon’, en daarna tegen de leerling: ‘dat is je moeder’. Vanaf dat moment nam die leerling haar bij zich in huis.” (Johannes, 19: 25-26)

En dit is dus ook opstanding, ook al is er geen leven in het lichaam.
Misschien probeert Viola op zijn eigen manier wel hetzelfde te doen als Vincent van Gogh, die een boer schildert, al zaaiend op de akker, met een grote zon achter diens hoofd een schilderij van een aards tafereel, maar tegelijk over de Zaaier (de Messias) met aureool.

Bookmark It

Hide Sites

John Updike

Toen John Updike op 27 januari van dit jaar overleed, was dat weer aanleiding een boek van hem te lezen. Elk boek van hem, van af het vroegste begin, bijvoorbeeld Rabbit Run, tot aan het einde, bijvoorbeeld de Widows of Eastwick,  is een genot om te lezen, vol barokke beschrijvingen en psychologische inzichten. In Kunst en mystiek I heb ik volgende over Updike’s beschrijving van Lucretius, De Rerum Natura, gezegd:

Updike is meesterlijk in het tegelijk ironisch en liefdevol beschrijven van de hoop die iemand kan ontlenen aan het volstrekt hopeloze, de troost die geput kan worden uit het volstrekt onverschillige: de materie, die toevallige willekeurige botsingen van de ondeelbare deeltjes.

En het lijkt wel of Updike dat altijd probeert: troost te putten. Dit is niet iets wat direct zichtbaar is. In ieder geval niet voor veel critici. De Daily Express meldt: “Updike is the master of the fleeting moment, the point at which the seemingly mundane becomes crystallized into realizations of the most profound insight.” En Time citeert in zijn obituary John Upike ‘the observor’: “My subject is the American Protestant small town middle class. I like middles. It is in middles that extremes clash, where ambiguity restlessly rules.” Updike als de observator, die de tegenstrijdigheden van de White Anglo Saxon Protestant in de USA genadeloos bloot legt.

John Updike

Natuurlijk is dit beeld niet onterecht, want hij observeert inderdaad genadeloos, maar daar is niet alles meegezegd. Hij kan bijvoorbeeld prachtig en humorvol over zijn observaties schrijven. En ook dat is niet alles. Gelukkig maar, want een kunstwerk dat alleen maar scherp observeert en ons vervolgens in mooie volzinnen, gekruid met wat humor, de observaties voorzet is niet blijvend interessant. Het wordt pas interessant als het ons ook iets over ons zelf leert. En Updike leert ons inderdaad iets over onszelf, al was het maar omdat hij onze cultuur beschrijft met een gepaste hoeveelheid mededogen.

Neem nou het boek dat ik uit mijn boekenkast haalde toen ik in de krant las dat Updike overleden was: Seek my face. Het verscheen in 2002, maar het is geschreven juist voor de val van de Twin Towers in september 2001. Het onderwerp is de zeer romantische en bijna heroïeke geschiedenis van het Abstract Expressionisme, de eerste echte Amerikaanse kunstvorm met Jackson Pollock, Barnet Newman en Mark Rotko, uitlopend in de Popart van Andy Warhol. De vorm van het boek is een interview van een jonge journaliste met een oude kunstenares en drievuldige weduwe.

Jackson Pollock, foto door Hans Namuth uit Wikipedia

Haar eerste echtgenoot, een kunstenaar is duidelijk gebaseerd op het leven van Jackson Pollock. En zijn vrouw, Lee Krasner, is voor een groot gedeelte een inspiratiebron voor de hoofdpersoon van Seek my face. Maar ondanks deze overeenkomsten is het boek geen kunsthistorisch betoog, of in ieder geval niet alleen. Het interview van de jonge kunsthistorica met de oude kunstenares, Hope genaamd, geeft Updike de mogelijkheid om in het tijdsbestek van 1 dag de hele geschiedenis van de New Yorkse kunstscène vanaf de jaren dertig tot aan ongeveer de jaren zeventig te behandelen. En hij doet dat fenomenaal. Ik heb nergens zo’n inzicht gekregen in de motivaties, de verwachtingen en angsten van iemand als Jackson Pollock als in dit boekje. Ook de reacties van het publiek, de medekunstenaars en de galeries (Peggy Guggenheim, bijvoorbeeld), op deze nieuwe, deze echt Amerikaanse kunstvormen, worden in de herinnering van de oude Hope beschreven met zoveel psychologisch inzicht en een door haar ouderdom afgevlakte mixture van heimwee naar en afkeer van die periode uit haar leven, dat het boek geen afgeronde kunstperiode oproept, maar een levende stroom, waarin de begeerten en wensen en angsten heel dicht tot ons komen:

I saw how he suffered making them (said Hope to Kathryn), those early ones, when they still had names and were more vertical than horizontal in shape, are among my favourites. Galaxy – they were all galaxies in a way. We could see the stars out on the Island in a way we could never in the city. Full Fathom Five, Sea-Change, when there was still some brushwork mixed in with the drips. Cathedral, Phosphorescence. He had discovered aluminium paint, gallons of it sold right of Henry Drayton’s shelves. There had never been anything like those paintings he did in the cold those first winters. He said it was cold but the light, with the snow, in the barn was glorious. He was so excited how they were turning out, so proud that, as you know, one of the first mural-sized ones, he slapped his hand loaded with black paint along the top as if to say, ‘I made this’. (pag 92)
And there is so much innocence in that man dancing and kneeling around the piece of canvas on the floor, such sweet childish absorption in the doing, that I want to hug him and beg his forgiveness for bringing him out to where he could wrestle beauty to a fall and yet being unable to show him how to get any lasting happiness out of his having done it. (pag 103)

John Updike

Maar het boek heeft niet alleen als thema het oproepen van die historische tijd, van die nu overleden mensen en hun valer wordende kunstwerken. Het probeert nog een andere laag aan te boren. Dat wordt in de eerste plaats al duidelijk uit de titel: Seek my Face wat een citaat is uit Psalm 27:

You speak in my heart and say, “Seek my face.” Your face, Lord, will I seek.
of in de Statenvertaling:
Mijn hart zegt tot U: Gij zegt: Zoek Mijn aangezicht; ik zoek Uw aangezicht, o HEERE!

Harold Rosenberg noemde de stijl van Pollock Action painting en benadrukte dat de handeling op het canvas een bevrijding van waarde, van politieke, esthetische en morele waarde, was en Clement Greenberg, een andere Amerikaanse kunstcriticus, zag de hele kunstgeschiedenis tot nu als een voortgaande bevrijding van historische inhoud, en Jackson Pollock als de culminatie van die beweging. Maar met de titel Seek my face, benadrukt Updike dat er nog iets anders aan de hand is in de kunstgeschiedenis. Dat met de stellingname van de Rosenbergs en Greenbergs niet alles gezegd is. Dat ‘iets anders’ is natuurlijk een religieuze of in ieder geval een existentiele laag in de kunst. Updike betoogt met de titel hetzelfde wat een andere lijn van kunsthistorici, om te beginnen met Robert Rosenblum, en zijn boek Modern Painting and the Northern Romantic Tradition: Friedrich to Rothko, betoogt, namelijk dat er naast een zuivere vormgeschiedenis in de kunst ook een andere lijn aan te tonen is. En die lijn is een complement van de secularisatie of ontkerkelijking van de westerse samenleving. Een lijn die juist probeert op te zoeken wat er in de secularisatie verloren ging.

Waar een negentiende eeuwse bioloog als Ernst Haeckel de materialistische stelling aanhing dat er niets buiten de materie is, dat alles wat er is uiteindelijk te herleiden valt tot materie, tot die toevallige willekeurige botsingen van de ondeelbare deeltjes, zoals Updike het in The Witches of Eastwick beschrijft, daar zoeken sommige kunstenaars (en volgens Rosenblum zijn dat hele generaties kunstenaars, vanaf Friedrich tot aan Rotko toe) in de abstractie naar het Aangezicht van God.

John Updike, alle fotos afkomstig van de talkshow Charlie Rose, 12 november 2008

En ook deze laag is niet de laatste, meest diepe laag van het boek van Updike, want het is ten diepste een roman, een kunstwerk met alle ambivalenties van dien. Updike betoogt in dit boek niets. Hij roept werelden op. Hij beschrijft het proces van herinnering in de ouder wordende Hope. Een herinnering die steeds weer teruggrijpt op haar vroegste jeugd in de protestantse Quaker gemeenschap van Pennsylvania. Seek my face begint met deze vroegste jeugd, heeft er gedurende het interview voortdurende flashbacks naar (bijvoorbeeld via de leunstoel van haar opa Ouderkirk, die nu in haar woning staat), en eindigt met een visioen van haar grootvader die haar bezoekt. En dit bezoek is tegelijk een herinnering aan de geborgenheid van haar vroegste jeugd, als een soort voortuitblik naar een hemel waarin Hope wel of niet gelooft. De ontroering die deze laatste scène bij me opriep was dezelfde die in Home, van Marilynne Robinson, getriggerd werd. Daar, net als in Seek my face, is ‘thuis’ de ongemakkelijke verwijzing naar de hemel. Het is ongemakkelijk omdat er altijd de kans is dat het zoeken (in het verleden of in de abstractie) niets vindt. De allerlaatste woorden van de roman zijn dan ook ‘and she is afraid of finding nothing‘.

Maar zoeken dat blijven we doen.

Bookmark It

Hide Sites

Als je net als ik wil weten hoe calvinistisch je bent, doe dan de calvinisme-test: http://www.trouw.nl/calvijn en bekijk hoe groot jouw C-factor is. Ikzelf sta op 81% calvinist:

Gepokt en gemazeld in de calvinistische leer sta je principieel in het leven. Je bent een hardwerkend persoon, met oog voor de ander. Je laat je daar echter niet op voorstaan, voor God is immers een ieder schuldig. Je emoties weet je te beteugelen, en van een gemakkelijke luxe leventje kan niemand je beschuldigen.

Nu nog wat minder genieten van een goede maaltijd, ietsje soberder en ook nog iets rechtlijniger, dan zijn we er wel.

Bookmark It

Hide Sites

ich wil gotes geswîgen.

Voor Eckhart heeft God een dubbele identiteit. Aan de ene kant is hij kenbaar, want hij is mens geworden en heeft liefgehad en geleden onder ons. In het grote gebod (Heb God lief boven alles en je naaste als jezelf) is hij als het ware nog steeds onder ons. Vleeswording wordt dat genoemd.
Maar Eckhart ziet ook een andere kant van God: een onkenbare kant, een godheid die het ondoorgrondelijke en onbeweeglijke Ene is, waar alles uit voortkomt. Deze godheid noemt hij een-zaam of Ein-oede: onbebouwd, mensenloos gebied, woestenij. Deze godheid is onkenbaar, een woestijn. Hierin worden we herinnerd aan de profeten en kluizenaars, aan Johannes de Doper en Mohammed, die in de woestijn, in het levenloze, naar het leven zochten.

Wat heeft deze religieuze gedachte van doen met de creatieve klasse van de titel dezes blogs? Met docenten beeldende kunst en vormgeving, met kunstenaars, grafisch ontwerpers, illustratoren, animatoren, websdesigners en interieurarchitecten? Wat heeft dit te maken met de seculiere ontwerpen en kunstwerken die door deze creatieve klasse trots getoond worden, als meesterproeven en visitekaartjes aan de wereld?

Een paar jaar geleden heeft het lectoraat Kunst en Reflectie van ArtEZ in samenwerking met VU podium een symposium georganiseerd met als titel ‘Kunst als morele vrijplaats’. In dit symposium is de vraag gesteld naar de grenzendoorbrekende functie van de hedendaagse kunst: “De hedendaagse kunst wil grenzen verleggen, ontregelen, taboes doorbreken, heilige huisjes omver trappen…” In het interessante debat waren verschillende mensen met elkaar in gesprek, onder andere de theater regisseur Gerrit Jan Reinders en het Christen Unie Tweede kamerlid Arie Slob. Deze laatste stelde als reactie op de voorbeelden die aangedragen werden van taboe-doorbrekende kunsten dat in de kunst niet alles mag. Hij stelde dat de gelovige in zijn geloof in God niet beledigd mag worden. Vloeken, pornografie, besmeuren van heilige symbolen: het zijn zaken die door de politiek verboden zouden moeten worden. Hij merkte verder op dat de kunst nu juist een plek is die door de meerderheid van de politieke deelnemers de hand boven het hoofd gehouden wordt, alsof ze onaantastbaar is. In de kunst mag alles wat elders niet mag en er is in Nederland geen discussie mogelijk over deze vrijplaats, was zijn stelling. Eigenlijk moet de kunst zelfbeheersing betrachten en moet de maatschappij van te voren al een aantal grenzen opstellen waar kunst en ontwerpen zich aan moeten houden.

In de discussie over de RVU serie ‘God bestaat niet’ van Rob Muntz en Jan van de Wint, herhaalt Arie Slob deze twee stellingen: De serie moet verboden worden, want ze beledigt de gelovigen.

De opvatting van het Christen Unie kamerlid zijn niet zo gemakkelijk tegenover die van de Laatmiddeleeuwse mysticus te plaatsen, omdat Slob uitgaat van zijn persoonlijke relatie met God en Eckhart het heeft over de godheid, een bijna onpersoonlijke relatie. Maar de onderscheiding van Meister Eckhart tussen de kenbare God en de onkenbare godheid is wel bruikbaar: Juist omdat er een deel van god fundamenteel zwijgt en onkenbaar is, is er ruimte voor onderzoek, ruimte voor menselijke vrijheid.

Als deze ruimte van te voren ingedamd wordt, zoals Arie Slob dat voorstaat, dan impliceert dat, dat hij weet wat de godheid en wie God is. De opvatting van Eckhart levert ruimte, niet alleen voor de kunst overigens, om de woestenij in te trekken om grenzen te overschrijden en taboes te doorbreken en door deze ontdekkingstocht een dialoog met elkaar aan te gaan over welke grenzen nu nuttig zijn en welke niet.

Wetende onwetendheid (de docta ignorantia van Cusanus, een andere Laatmiddeleeuwer) leert ons tolerantie ten opzichte van andere meningen en overtuigingen. We weten niet welke grenzen nuttig zijn en welke schadelijk als we ze niet onderzoeken. De tolerantie heeft dus een speelterrein nodig om zichzelf verder te ontwikkelen en sinds de Romantiek is de kunst bij uitstek dat speelterrein. In muziek en toneel, in schilderkunst en literatuur is steeds weer geprobeerd te onderzoeken wat leven maakt en wat doodt. Dit is natuurlijk geen opdracht, want dan wordt de kunst moralistisch. Dit is vrijheid die dialoog oproept.

De laatste tijd hoor en lees je veel over de creative class, de klasse van mensen die in creatieve beroepen de maatschappelijke ontwikkelingen aanjaagt en dus ook de economie voortstuwt. De hierboven beschreven functie van de kunst, als de speeltuin van de vrijheid, waarin luchtigjes en ernstig met de vragen van leven en dood gestoeid wordt, is mijns inziens niet een meer fundamentele, maar dé fundamentele verantwoordelijkheid van de creative class. En daarom mag de samenleving, van Nederland en van de wereld, blij zijn met voortdurend nieuwe lichtingen kunstenaars en ontwerpers.

Bookmark It

Hide Sites

De camera vangt het beeld van de kamer op en geeft het weer via het beeldscherm. We weten hoe complex dit proces is, en ook hoe onvolmaakt en nog lang niet foutloos. De spiegel doet hetzelfde, schijnbaar moeiteloos.

Hoe complex is een spiegel, hoe verbijsterend mysterieus het licht?

Niet het Brandende Braambos, het scheiden van de Schelfzee, of het veranderen van water in wijn is het wonder, maar het vuur, de zee en het drinken van de rode wijn. Niet de opstanding van Lazarus, maar Lazarus zelf is het wonder. Het verhaal van zijn opstanding is de verwondering over zijn bestaan, net zoals het kunstwerk alleen een kunstwerk is als het iets laat zien van het wonder van het bestaan.

Bookmark It

Hide Sites

‘The happy man only feels at ease because the unhappy bear their burdens in silence, and without that silence happiness would be impossible’, zegt Anton Chekhov in een van zijn verhalen. ‘There ought to be behind the door of every happy, contented man some one standing with a hammer continually reminding him with a tap that there are unhappy people; that however happy he may be, life will show him her laws sooner or later, trouble will come for him—disease, poverty, losses, and no one will see or hear, just as now he neither sees nor hears others.’

Het leven heeft wetten, hoe gelukkig iemand ook moge zijn, het leven zal hem die wetten vroeg of laat laten zien, en dan zal er net als nu ook niemand zijn die zijn verdriet zal horen. Aldus Chekhov. Kunstenaars en schrijvers, zegt Charles Simic in zijn artikel in de New York Review of Books over de nieuwe novelle van Philip Roth, zijn de mensen die de gelukkige onwetenden zo nu en dan met hun hamer slaan en hen herinneren aan de wetten van het leven, aan het verdriet, de armoede en het verlies, dat onvermijdelijk langs gaat komen.

‘In de Valley of Elah‘ is zo’n hamer. En deze hamer slaat keer op keer stevig op de toeschouwer in. Het verhaal, ik zal proberen de clou niet weg te geven en ook niets over de afloop te zeggen, gaat over de verwerking van de oorlog in Irak door de soldaten die er in vechten en hun dierbaren in de USA. Het gaat over de psychologische ontreddering van de jonge soldaten, over hun morele dilemma’s: Thuis hebben ze geleerd dat je niet mag doden en op het slagveld moet je doden. En dat kan niet anders dan innerlijke botsingen en angsten opleveren: angst voor zelfbehoud en de angst voor de eigen agressie. Daar moeten ze een plek voor vinden en waarschijnlijk gebeurd dat ook wel in het Amerikaanse leger, net zoals de Nederlandse soldaten bij terugkeer van Afghanistan op een eiland in de Middellandse Zee een programma krijgen om de gebeurtenissen en hun emoties een plaats te geven.

De ouders van zo’n soldaat wachten in de film op de terugkeer van hun zoon. Maar die blijkt na aankomst op Amerikaase bodem verdwenen te zijn. De vader, ijzersterk gespeeld door Tommy Lee Jones, laat het er niet bij zitten en probeert zijn zoon terug te vinden. Hij is zelf vroeger in dienst geweest en weet dus wel iets over de de gewoonten in het leger. Hij wordt ondersteund door een politieagente, gespeeld door Charlize Theron.

Hij vindt al snel het mobieltje van zijn zoon, beschadigd, maar een techneut kan er wel een aantal video’s afhalen die blijkbaar in Irak zijn gemaakt. Deze films, in flarden, maar in sommige delen goed zicht- en hoorbaar, laten vermoedens van gebeurtenissen zien, rafels van werkelijkheid. Die voor de vader soms wel en soms niet iets proberen te zeggen over wat er daar, in de oorlogszone, gebeurd is. Het verhaal ontwikkelt zich als een detective: samen met de politieagente worden er aanwijzingen over de zoon gevonden, mensen ondervraagd, doodlopende stegen ingegaan en meer en meer een coherent verhaal gemaakt over de verdwijning van de zoon. Ik zal daar niet verder op ingaan, want het is een goed en spannend verhaal, dat het waard is zichzelf te laten vertellen.

Ik was dus onder de indruk van de film, maar ook was ik geïntrigeerd door de titel. Tommy Lee Jones is op een avond voor de maaltijd uitgenodigd door Charlize Theron, de politieagente die tevens een alleenstaande moeder is. Bij het aan tafel gaan vouwt hij zijn handen in gebed, iets wat Charlize niet doet. Het zoontje, klaarblijkelijk gefascineerd door het onbekende ritueel, doet hem na. In de volgende scène wordt het zoontje naar bed gebracht en wordt Tommy Lee Jones gevraagd hem voor te lezen. Het voorleesboek wordt door hem als onbegrijpelijk aan de kant gelegd. In plaats daarvan verteld hij een verhaal. Hij begint met de jongen te vragen of hij weet waar diens naam, David, vandaan komt. De jongen weet dat niet, iets wat Tommy Lee Jones wel had gedacht. Daarop vertelt hij hem het verhaal van koning David uit de bijbel, uit 1 Samuel 17.

Heel in het kort vertelt hij dat de Israëlitische en de Filistijnse legers tegenover elkaar lagen, met tussen hen in de Valley of Elah, het Eikendal. Elke dag komt er een reus, Goliath, uit het Filistijnse kamp en beledigd met groffe taal de Israëlieten. Die zijn doodsbang en durven hem niet uit te dagen. Dan komt er een jonge herdersjongen, David, en zegt tegen de Israëlitische koning Saul, dat hij de reus wel zal verslaan. Hij krijgt vervolgens de wapenuitrusting des konings omgehangen, maar die legt hij snel weer af: veel te zwaar en te onhandig. Hij zoekt een paar gladde stenen voor zijn slinger, loopt op de schreeuwende reus af en gooit hem goed getimed een steen tegen zijn voorhoofd. Hij valt neer op de grond en met diens eigen reusachtige zwaard onthooft David hem.

Tommy Lee Jones legt in zijn verhaal vooral de nadruk op de moed van David. De jongen vraagt aan de man of David niet bang is geweest en hij vertelt dat koning David natuurlijk bang is geweest. Maar hij was ook moedig. Hij had zijn moed vooral nodig om te wachten totdat de vreselijke reus dichtbij genoeg was om hem dodelijk te treffen. De jongen vraagt aan Tommy Lee Jones of hij wel eens reuzen moet bevechten. ‘Jazeker’, is het antwoord, ‘all the time’. Moed is geen garantie dat je de reus zult vellen, maar het is het enige dat je hebt.

Het tastbare resultaat is, dat het jongetje David de deur van zijn slaapkamer ’s nachts op een kier durft te laten staan, in plaats van helemaal op te laten. Dat gebeurt trouwens in een meesterlijk driehoeksspel tussen de jongen, de man en de moeder. De jongen trekt zich op aan het oorlogsverhaal uit het verre verleden, uit de moed van een jonge naamgenoot.

De boeken van Samuel, waarin het verhaal over de reus Goliath voorkomt, zijn nogal oud. De teksten stammen uit ongeveer 2800 jaar geleden en gaan over een periode die misschien 100 a 200 jaar ouder is. De relaties tussen mensen onderling en tussen God en mensen is diep psychologisch doorvoelt. Het is bijzonder indrukwekkend om te zien hoe David zich bijvoorbeeld ontwikkelt van een jonge, dappere, maar ook op geld beluste herdersjongen (die als eerste zin de vraag ‘wat schuift het?’ in de mond neemt, als hij vraagt naar de beloning voor het ombrengen van de reus) naar een oude, luie, op sex beluste man, die zonder al te veel wroeging de man van zijn vriendin laat ombrengen.

Wat verontrustend is in deze verhalen, is dat er niet, zoals in de bijbelse verhalen die later opgeschreven zijn, een causaal verband bestaat tussen vroomheid en Gods zegen of slechtheid en veel ongeluk. Nog later in de bijbelse geschiedenis wordt deze automatische verbinding bekritiseerd door het boek Job, dat vertelt dat ook goede mensen een ellendig leven kunnen lijden. Maar in de boeken van Samuel wordt er nauwelijks een poging gedaan om politiek correct te handelen. Saul bijvoorbeeld, de voorganger van David als koning van de Joden, weigert een tegenstander om te brengen en daardoor wordt hij uiteindelijk van zijn koningschap berooft. David, die op veel terreinen een nog minder lievertje is dan Saul, wordt een nageslacht beloofd dat zijn koningschap zal blijven erven. Dus geen verband, of in ieder geval geen duidelijk inzichtelijk verband tussen moreel gedrag en een gezegend leven.

David’s geloof, zoals dat hier en daar in de boeken van Samuel beschreven wordt, heeft minder met moraliteit en meer met moed van doen dan de latere bijbelboeken willen doen geloven: er is een grote ambivalentie in menselijke zaken, maar ook in de beelden die de mensen van God hebben, een God die wat lijkt te experimenteren en die zonder enig bezwaar bereid is om een experiment (Saul als koning) te beëindigen en te vervangen door een nieuw experiment (David als koning).

Wat levert deze bijbelse connexie op voor de betekenis van de film? De angst van de jonge David wordt bestreden door het voorbeeld van de dappere koning David uit de bijbel. Het lijkt erop dat de oudere man, Tommy Lee Jones, de vader van de verdwenen Amerikaanse Irak-soldaat, ook iets aan het verhaal heeft. Misschien wel dezelfde angst-bestrijding. Misschien dat oorlog in al die eeuwen niet echt van karakter veranderd is, en dat het nog steeds gaat over het bestrijden van reuzen en uiteindelijk van je eigen angst. Maar ook dat er geen duidelijke oplossing is voor de morele problemen die zo’n oorlog oproept. De film eindigt namelijk niet met een duidelijke conclusie of met een simplistische hoop. En dat is in ieder geval een verrassende overeenkomst tussen het min of meer amorele bijbelse David-verhaal en deze film.

Bookmark It

Hide Sites

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore? But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”
Pagina 89, The Lee Shore.

Een paar weken geleden vond er een merkwaardige gebeurtenis plaats op de IJsselbrug te Kampen. Bij het fietsen over de IJsselkade in de richting van de brug konden voorbijgangers een trompet of ander krachtig blaasinstrument horen blazen vanaf de overkant van de rivier. Op de brug naar IJsselmuiden en het NS station was de bron van dit geluid te zien: een paar dames van middelbare leeftijd, zeker niet trendy te noemen, stonden op één van de voetgangersplateaus op het midden van de brug. De ene had een grote rode vlag in de hand en de andere een hoorn van één of ander beest. De hoorn bracht het trompetachtige geluid voort. De dames bleven zeker hier een kwartier lang staan, het begin en einde gemarkeerd door het getoeter, onderwijl voortdurend zwaaiend met de rode vlag. Zowel de vlag als het getoeter was duidelijk gericht naar Kampen.
Helaas heb ik hen niet gevraagd naar hun redenen, omdat ik een trein moest halen. Maar omdat die vanwege een kapot treinstel niet kwam, kon ik hen vanaf het NS station het hele kwartier lang waarnemen.

Bij navraag, bleken deze dames vaker gezien te zijn op de brug, maar ik kon er op internet niets van vinden. Geen artikel in de plaatselijke Stentor, of in ieder geval niet voor zover ik kon vinden.
Wel komt het getoeter op een dieren-hoorn en zwaaien met een rode vlag vaker gezamenlijk voor: In de Stentor van 7 juni 2006 staat een artikel over rode vlaggen en ramshoorns in Oldebroek, een plaatsje een kilometer of 15 van Kampen verwijderd. Het artikel gaat over een kerkgenootschap aldaar dat de datum van 6-6-2006 aangrijpt om de samenleving te beschermen tegen het getal van het beest, 666. In deze datum komt het beest tot uiting, een beest dat zich overal in de samenleving op andere manier laat zien:

’God geeft ons het inzicht dat het nodig is om te bidden tegen de uitbreiding van de invloedssfeer van Satan’, legt een kerkganger uit. Het aanroepen van God is volgens haar dringend nodig, ‘want de invloed van de duisternis in onze samenleving is al groot. Denk alleen maar eens aan Pokémon en Harry Potter, of computerspellen met seks en geweld. Pas nog de oprichting van een pedofielenpartij, dat is toch van de gekke. Dat komt allemaal door de duisternis’.

En de manier om het beest, de satan, te bestrijden is het gebed, maar ook het blazen op een ramshoorn en het zwaaien met vlaggen: met rode vlaggen die het bloed van Christus symboliseren, maar ook met goudkleurige vlaggen, verwijzend naar de ‘heerlijkheid van God’. Het blazen op de ramshoorn is bedoeld om de duisternis te verdrijven. Deze hoorn, in de joodse traditie sjofar genoemd, wordt blijkbaar de laatste tijd ook in sommige christelijke kerken gebruikt, gezien de wikipedia-pagina sjofar:

‘Toch is de shofar geen exclusief Joods ritueel instrument meer. Vandaag de dag is de shofar ook terug te vinden in verschillende christelijke kerken. Het is o.a. een zeer krachtige ondersteuning tijdens aanbiddingssamenkomsten’.

Mijn vermoeden is nu dan ook, dat leden van deze kerk of een soortgelijke kerk, zo nu en dan op de brug gaan staan, tegenover Kampen, en proberen een soort van reinigingsritueel over de oude Hanzestad uit te voeren. Ongeveer zoals Jozua bij Jericho de ramshoorns gebruikte:

“2 De HEER zei tegen Jozua: ‘Ik lever Jericho met zijn koning en al zijn dappere helden aan je uit. 3 Jullie moeten om de stad trekken; alle weerbare mannen moeten eenmaal om de stad gaan, en dat zes dagen achter elkaar. 4 Er moeten zeven priesters met zeven ramshoorns voor de ark van het verbond uit gaan. Maar op de zevende dag moeten jullie zevenmaal om de stad trekken. De priesters moeten op de ramshoorns blazen, 5 en als het volk die hoort klinken moet het uitbarsten in luid geschreeuw. De muur van de stad zal dan instorten en iedereen zal de stad binnenklimmen vanaf de plaats waar hij zich bevindt.’”
(Joz 6: 2-5)

Volgens Paul Moyaert is godsdienst niet te begrijpen zonder een symboolgevoelig perspectief. Godsdienst, zo zegt hij in ‘Iconen en beeldverering’, is een symbolische praktijk. Er zijn twee manieren om symbolen en de menselijke zin voor symbolen te begrijpen. De eerste noemt hij de intellectualistische symbooltheorie en de andere de expressivistische symbooltheorie.
De intellectualistische symbooltheorie stelt in het algemeen, dat symbolen en symboolhandelingen, zoals het bovenstaande zwaaien van de vlag en blazen op de ramshoorn, eigenlijk een manipulatie is, gebaseerd op een verstandelijk weinig ontwikkelde kosmologie. In gewoon Nederlands: een symboolhandeling is een manipulatie van de werkelijkheid gebaseerd op een slecht of verkeerd begrip van die werkelijkheid. Symboolgevoeligheid is dus een mindere vorm van rationeel bewustzijn.
Hoe graag ik deze theorie ook los zou willen laten op de rituelen op de IJsselbrug, toch bevredigt dit niet geheel. Want hoewel er duidelijk symboolhandelingen zijn, zoals het bezweren van de goede stad Kampen met een rode vlag van Christus’ bloed en het verdrijven van de duisternis door het blazen op de ramshoorn, die getuigen van een mindere vorm van rationeel bewustzijn, er zijn ook rituelen en symbolen die wel degelijk ingrijpen in de werkelijkheid. Ik vermoed dat het nooit te bewijzen is of het IJsselbrug-ritueel effect heeft of zal hebben, een goed gebaar op zijn tijd, een handdruk, een omhelzing, een kus, een opgeheven middelvinger, een gebalde vuist, heeft wel degelijk effect op andere mensen en kan onmogelijk weggeredeneerd worden als een mindere vorm van rationeel bewustzijn.

De expressivistische symbooltheorie staat lijnrecht tegenover de intellectualistische. Symbolen en symboolhandelingen worden hier opgevat als een onherleidbare typisch menselijke vormgeving van betekenissen, voortkomend uit een grondvorm van de menselijke geest en niet iets voorbijgaands, bijvoorbeeld doordat de wetenschap zich ver genoeg ontwikkeld heeft om symbolen voor onzinnig te verklaren.

Een mooi voorbeeld om dit te illustreren is de astrologie. Astrologie is het gebruik om bepaalde menselijke karaktereigenschappen te verklaren vanuit de stand van de sterren en planeten ten tijde van de geboorte van de betreffende mens. Ik heb dit altijd als onzin en volksverlakkerij beschouwd. Vooral de wetenschap dat deze astrologie voortkomt uit een verouderde middeleeuwse kosmologie met Neo-platoonse trekken maakte mij helemaal overtuigd van de onzin en mensen die er in geloofden beoordeelde ik als een minder rationeel soort dan mijn eigen soort, zal ik maar zeggen. Ik ben echter in de laatste tijd wel wat minder overtuigd geraakt van dit heldere, maar harde oordeel. Het is niet dat ik de kosmologie van de astrologie nu plotseling wel acceptabel vindt: de planeten en sterren kunnen nog steeds geen enkele invloed op ons ondermaanse bestaan uitoefenen en de keten van causale verbanden die het firmament via de planeten op de samenstelling van de vier elementen op aarde uitoefent is nergens aan te tonen.
Waar ik door geraakt ben is niet zozeer de wederopstanding van de betoverde wereld (die in astrologie, of in de bezweringsrituelen van de dames op de IJsselbrug naar voren komt), maar de enorme onwetendheid van ons mensen. Wij weten ondanks deeltjes versnellers, atomair koken en supertelescopen nog steeds heel erg weinig. Dokters hanteren ondanks hun enorm toegenomen kennis nog steeds de trial-and-error methode, psychologen hanteren tastend hun persoonlijkheidscategorieën en ook de natuurwetenschappen weten vooral dat ze maar heel weinig weten. Ons past bescheidenheid in het licht van deze enorme zee van onkunde. En dat betekent niet dat we nu meteen astrologie moeten accepteren als vaststaande wetenschap. Maar wel dat we bepaalde astrologische begrippen kunnen gebruiken als manieren om ons karakter te beschrijven. Het is om het even of we de Jungiaanse categorieën gebruiken voor ons karakter (extravert, introvert), of dat we zeggen dat we een weegschaal zijn, of een leeuw. Gebruik wat werkt, zou ik zeggen. Ook al weten we dat de kosmologie erachter niet klopt. Of beter nog: omdat we weten dat de kosmologie van de vier elementen die door de hemellichamen beïnvloed wordt niet klopt, kunnen we de astrologische termen gebruiken als een grid, als kartografische elementen, om iets over ons verder ongrijpbare karakter te zeggen.

Ook bezwering van een stadje door het zwaaien van een vlag en het blazen op een sjofar zou je zo kunnen zien: we weten dat deze rituelen niets uithalen in de fysieke werkelijkheid. Maar we weten ook dat onze verwetenschappelijkte samenleving arm aan betekenis is. Met kunst en sportfestijnen proberen we die armoede op te vullen. En ongrijpbaar, onder de waarnemingshorizon door, zien we allerlei zaken die we al een paar eeuwen weggegooid hadden, zaken van de betoverde wereld, als het ware door de kieren van onze wereld heen terugkeren. Het lijkt wel of we in sprookjeswereld zijn, als we horen praten over het blazen van een ramshoorn tegen het getal 666, of het reinigen van de zonde van een stad door het zwaaien met een rode vlag. Of boekverbrandingen en rassenzuivering door de Nazis. En tegelijk weten we dat de mensen die dit doen met moderne techniek kunnen werken en weten van oorzaak en gevolg. De manier om hier mee om te gaan is ons te realiseren dat we maar heel weinig over onszelf, over de wereld en over God weten. De dames op de brug laten iets zien over wat er gebeurt als de intellectualistische symbooltheorie en het intellectualistische wereldbeeld gaat overheersen: dan grijpen mensen terug op iets irrationalistisch, als een dogma. Wij kunnen eigenlijk niet terug naar het poreuze ik waar de grenzen tussen onszelf en onze wereld niet zo helder liggen. Maar een wereld waarin schoonheid en lelijkheid helemaal een privézaak is, roept allerlei irrationele krachten naar boven. De dames op de brug zijn onschuldig wat dat betreft. De Nationaal-socialistische waanzin is een minder onschuldige vorm van deze irrationele krachten.

Ik weet niet goed hoe, maar ik pleit sterk voor bescheidenheid in onze omgang met onze wereld, met elkaar en met onszelf. Wij weten maar heel erg weinig.

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore?
But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”

Bookmark It

Hide Sites

In de vakantie ben ik wezen fietsen langs de IJssel via de Rijn tot aan Basel. De aanleidingen daarvoor zijn zoals altijd nogal willekeurig. Eigenlijk wilde ik een week of twee gaan lopen, maar geen enkele route die mij aantrekkelijk leek had voldoende campings onderweg, dus zou het nogal kostbaar worden. En verder had ik in mijn herinnering de verhalen over voorouders die ergens in het begin van de 20ste eeuw een ‘Rijnreisje’ gemaakt hadden.
Ik ben eigenlijk altijd wel vaag nieuwsgierig geweest naar hun ervaringen en vooral naar hun redenen: wat dreef hen ertoe om hun boerderij over te laten aan hun kinderen en arbeiders en langs de Rijn te trekken richting de Zwitserse Alpen? Wat voor een ervaringen hoopten zij op te doen? Met welke verhalen kwamen zij weer thuis? Wat hebben ze gezien?
In de familiealbums zijn er een paar foto’s te vinden, maar teksten zijn mij verder niet bekend en mensen zelf zijn allang overleden, dus kan ik het hen niet meer vragen. Een rijnreisje met een rondvaartboot leek me niet interessant en ik heb het geld er ook niet voor, dus een fietsreis lag voor de hand. Temeer, daar het al spoedig duidelijk werd dat er voldoende campings langs de Rijn lagen.

De tocht

Dus ik op pad. Eerst een plan gemaakt, naar Deventer gegaan en daar in de kaartenwinkel een aantal fietskaarten gekocht en de route bestudeerd. Mijn inschatting was, dat ik in zo’n 10 dagen naar Basel zou kunnen komen. Elke dag zo’n 100 km fietsen op mijn ligfiets, dat moet kunnen. In feite heb ik het iets sneller gedaan, maar de tocht is goed te doen. Voor de statistici onder u, of voor degenen die deze tocht ook willen maken, geef ik hier de afstanden, hoewel er heel goede kaarten en routebeschrijvingen te krijgen zijn.

Dag 1, van Groot-Zwolle langs de IJssel tot aan Kalkar. De afstand was zo’n 135 km. Bewolkte lucht, zo nu en dan zon.

Mais waar vroeger graan of gras groeide, Boerderijtypen die gedurende de tocht langzamerhand veranderen, overblijfselen van bunkers uit WOII en uit de koude oorlog (een commandocentrum van de Bescherming Bevolking tussen Zwolle en Deventer), Dijken, een villa ‘Quartre Bras’ in de buurt van Doetinchem en daarmee verwijzend naar 1815 en als laatste een kerncentrale die veranderd is in een pretpark: allemaal verwijzingen naar diverse geschiedenislagen in de Rijn en omgeving.
De bergen op de koeltoren in Kernkraftwunderland Kalkar zijn overigens erop geschilderd door studenten van de kunstacademie in Zwolle.

Dag 2, van Kalkar naar Stürzelberg, tussen Neuss en Dormagen in, via Xanten, Rheinberg, Duisburg en Dusseldorf. Zo’n 130 km. ’s Ochtends bewolkt, ’s middags zon.

In Xanten zijn nog opgravingen te vinden die herinneren aan de Romeinse aanwezigheid aldaar. Er is daar een Romeins themapark te vinden. Maar, hoewel ik er nauwelijks iets van gezien heb, meende ik dat in het Nibelungenlied Xanten vernoemd is als plek waar Siegfried de draak Fafnir verslagen heeft. ‘Nibelungen’ heb ik ook altijd verbonden met de nevels die uit de moerassen van de Nederrijn opstegen. Ik heb één straat gezien die verwees naar deze sage uit de 6e eeuw, ik meen de Siegfriedstraße, maar het kan ook Hagenstraße geweest zijn.

Vooral in de grote steden Duisburg en Düsseldorf ben ik een aantal keren stevig verdwaald. Op de een of andere manier is een ligfiets niet zo geschikt om subtiele richtingaanwijzingen te begrijpen, òf omdat ik te snel ben, òf omdat ik te laag ben. Ik denk het laatste. Ook in Düsseldorf ben ik twee keer verwaald en heb ik heel wat moeten lopen met mijn topzware ligfiets voordag ik weer een weg tegenkwam waar ik mocht fietsen. Een paar aardige Duitsers hebben me uiteindelijk de goede kant opgestuurd. En dat voor een stad die zich ‘de fietsstad van NordRhein Westfalen’ noemt. Er zijn trouwens voortdurend kleine verschillen tussen de routes op de kaart en de corresponderende borden langs de weg. Ik heb zelfs een keer meegemaakt dat het bord 180 graden andere kant op wees dan de kaart aangaf. Misschien moet ik geen route gaan volgen, maar mijn eigen route gaan uitstippelen.

Wat deze dag vooral opvalt aan de route zijn twee dingen: enerzijds de enorme handels stromen die door de Rijn gaan en anderzijds de grote industrie die aan de oevers van de rivier is opgebouwd.

En natuurlijk hier ook overblijfselen van de geschiedenis: In het Neanderthal van het riviertje de Düssel, een paar kilometer ten oosten van Düsseldorf, zijn overblijfselen van de Neanderthalers gevonden, dus nog ouder dan 30.000 jaar geleden…

Dag 3, van Stürzelberg naar Koblenz, via Keulen en Bonn en Remagen. Circa 145 km. Zonnig weer.

Naast mais en graan en bossen heb ik nu ook wijngaarden gezien, voorlopig nog aan de oostzijde van de Rijn.

Veel industrie, vooral in Dormagen, waar Bayer en Ford grote vestigingen hebben, en tussen Bonn en Koblenz. De oude koeltorens zien er in hun nonchalante verval nog steeds schitterend uit. De skyline van deze streek wisselt tussen bossen en fabriekstorens. Waar vroeger dorpen en steden gegroepeerd werden rondom een hoge kerktoren, is nu het uitzicht chaotischer. Het lijkt wel of de fabrieken proberen te concurreren met de vroegere dominante kerktorens.

Veel Nordic Walkers, in de verhouding van ca 1 man op 5 vrouw. Ook bij de joggers zijn de vrouwen in de meerderheid.

Heel veel binnenvaartschepen, waarvan misschien wel meer dan de helft Nederlands.

En de enige twee andere ligfietsen dan de mijne gedurende deze tocht. In Keulen heb ik een poosje gesproken met een van deze ligfiets-fietsers. Hij vertelde me onder andere dat ik maar niet op de routes van de kaarten moest vertrouwen: deze waren behoorlijk nieuw en nog lang niet goed uitgewerkt. Ik kon gewoon aan linker of rechter kant van de Rijn blijven rijden en de gewone fietsbordjes naar de volgende stad in de gaten blijven houden, dan zou alles goed komen.

In Remagen was geen brug te zien, ondanks de gelijknamige film. Teleurstelling, maar de Duitsers hebben het geprobeerd goed te maken door een museum te bouwen bij de ruïnes van een van de brugpijlers: een Friedesmuseum.

In Koblenz aangekomen heb ik een plaatsje gevonden op de camping tegenover het Deutsches Eck. Daar, op dat Deutsches Eck, de hoek waar de Moezel stroomt in de Rijn, staat een enorm ruiter-standbeeld met daaronder de tekst: ‘Wilhelm dem Großen’, verwijzend naar Wilhelm I Hohenzollern, die in 1870 de Duitse vorstendommen met geweld verenigde tot het groot Duitse rijk. Ik nam aan dat dit standbeeld in die tijd gebouwd was, maar dat bleek pas eind 19de eeuw gebeurd te zijn. In WOII werd het vernietigd, net zoals de meeste binnensteden langs de Rijn, en het werd onder veel protest weer opgebouwd in 1993, met een gift van de de familie Thyssen, de staalbaronnen. vermoed ik.

Dag 4, van Koblenz tot aan Oppen- heim via de Lorelei, Bacharach, Bingen en Mainz, ca. 140 km, zeer warm, later was het volgens een aantal mensen die ik sprak overdag zo’n 35 graden. Ik ben een paar keer in de schaduw gaan liggen voor een powernap.

Erg veel kasteeltjes langs de Rijn, tussen bergen en wijngaarden, die nu ook aan de westkant te vinden zijn.

Verder zag ik nauwelijks allochtonen, blijkbaar is dit toeristisch landschap voor hen niet bijster interessant.

De Lorelei was vroeger bekend door het gedicht van Heinrich Heine, waarin hij een typisch Duits heimwee beschrijft:

“Ich weiß nicht, was soll es bedeuten, Daß ich so traurig bin; Ein Märchen aus alten Zeiten, Das kommt mir nicht aus dem Sinn.”

En zo gaat het verder over de mooie dochters van de Rijn die heur haar kamden en hun liederen zongen. Dit gezang:

“(…) hat eine wundersame, Gewaltige Melodei”

waardoor de schippers, al het praktische vergetend, zich met schip en al op de rotsen storten. Op de Lorelei is momenteel geen dochter van de Rijn meer te zien, en is vooral interessant vanwege de enorme drukke Rijnvaart: veel binnenvaart en veel rondvaartboten, en tegelijk aan beide oevers drukke snelwegen en treinverkeer.

Tussen de Lorelei en Bingen an der Rhein, waar Hildegard van Bingen vandaan lijkt te komen, ligt het wijndorp Bacharach, waar wellicht Burt Bacharach, de grote muzikus, zijn naam vandaan heeft. Bacharach, stadje van torens, wijn en kastelen, zoals ze zich aanprijst aan de grote hoeveelheden toeristen die in bussen en cruiseschepen aangevoerd worden.

Bij Mainz is nog een enorm industriegebied, maar verder veel landbouw (mais en wijn) en toerisme. In Mainz staat een enorm sombere St Martins Dom. In deze Kathedraal is Frederick Barabarossa in 1188 zijn kruistocht begonnen, de derde als ik het mij goed herinner en die eindigde in zijn dood, verdronken, zwemmend in een riviertje in Turkije.

Erbinnen, juist vanwege het contrast met de somberheid, twee zeer interessante glas-in-lood ramen. De twee ramen zijn van de kunstenaar Johannes Schreiter, die oa lesgegeven heeft aan de kunstacademie van Frankfurt am Main, waar hij ook nog een paar jaar directeur van geweest is.

“Ja, ich glaube tatsächlich, dass Kunst nicht nur informieren, sondern auch, vielleicht sogar vor allem, provozieren und aufrütteln soll. Die Grundaufgabe der Kunst ist ähnlich wie die der Schöpfung: es sollen uns die Augen geöffnet werden für den Schöpfergott und das kann gute Kunst. (…) Man muss aber schon klar machen, dass Kunst niemals eine Art Erlösungsfunktion übernehmen kann. Andernfalls hätte Gott sich die Menschwerdung seines Sohnes sparen können.”
(Uit een interview met hem in het tijdschrift Dran uit februari 2003.)

Na Mainz door wijngebied gereden: Bodenheim, Nackenheim, Nierstein en uiteindelijk in Oppenheim op het terrein van een strandtent aan de Rijn mijn tentje kunnen opzetten. ’s Avonds een heel lekkere fles Riesling uit de streek opgedronken samen met een gepensioneerd (“we hoeven nooit meer te werken“) Nederlands echtpaar die vanaf Rome zijn komen fietsen.

Dag 5, van Oppenheim via Alzheim (waar de Alzheimer wonen), Worms, Frankenthal, Ludwigshaven (verdwaald in deze streek tegenover Mannheim, in een poging om niet IN Mannheim te verdwalen), Altrip, Speyer, Germersheim, Wörth am Rhein naar Neuburg am Rhein, aan de westkant van de Rijn tegenover Karlsruhe. Ca. 150 km. Onweer, stormen en veel regen.

’s Nachts had het al geregend en ik was vergeten de rugleuning van mijn ligfiets in de tent te leggen, dus niet alleen was de tent nat bij het inpakken, maar ook mijn rug toen ik begon te fietsen. De rozevingerige dageraad was inderdaad weer ontroerend mooi, maar ook een voorbode van meer regen.

De Dom van Worms alleen van de buitenkant gezien, want die was nog dicht op het moment dat ik langskwam. Verder heel veel verwijzingen gezien naar de Nibelungen: Hagenstraat, Nibelungenbrug en een paar afbeeldingen van Fafnir, de draak. Ik ben vergeten wat Worms met de Nibelungen heeft, misschien dat Siegfried daar zijn burcht had, of Brunhilde of zo.

De Dom zu Speyer, een enorm gebouw, is veel lichter en opgewekter van binnen dan de kathedraal van Mainz. In deze Dom is een hele zijkapel gewijd aan Edith Stein, “Judin, Atheistin, Christin, Karmelitin, Märtyrin“, zoals de gedenkplaat in de kathedraal het benoemt. En de tekst vervolgt met “Wer die Wahrheit such, such Gott, ob es ihm klar ist oder nicht. Edith Stein, 1891-1942“. Het plein voor de kathedraal is ook vernoemd naar Edith Stein. Onderweg, ergens in de buurt van Oppenheim meen ik, heb ik een schoolgebouw gezien dat vernoemd is naar Dietrich Bonhoeffer, ook al een martelaar in Nazi Duitsland. Het ziet er naar uit dat de Duitsers uit de Tweede Wereldoorlog helden halen waarmee ze verder kunnen. Een goed streven, dacht ik zo.

Ik was van plan iets verder door te reizen. ‘Munchhausen’ klonk wel leuk en er stond een camping op de kaart. Maar ik was doornat en mijn slaapzak was waarschijnlijk ook nat geworden. Hiernaast een foto van mijn fiets onder een afdak, schuilend tegen de regen en het onweer.
Dus heb ik voor één keertje een pensioen in Neuburg am Rhein opgezocht, zodat mijn kleren en slaapzak een beetje konden drogen. De familie die me opving was erg gastvrij, en verzorgde me met goed Duits bier, nog wat te eten (“Jeden abend essen wir ein Wurst“) en een uitstekend ontbijt de volgende ochtend.

Dag 6, van Neuburg am Rhein via Strassbourg en Kehl naar Breisach am Rhein, ca. 170 km. Een enkele bui, maar ook zon. Waar de Lauter, voor een deel de grens tussen Duitsland en Frankrijk, bij Lauterbach in de Rijn stroomt, vindt je moerassen die je een blik gunnen op de pre-historie, de fase waarin hier eerste nederzettingen gemaakt zijn en waarin mensen in uitgeholde boomstammen jaagden op vis en vogel. Ik heb buiten Israël nog nooit zoveel ooievaars bij elkaar gezien.

Maar tegelijk vindt je ook kiezel-industrie langs de Rijn, zowel aan de Duitse als aan de Franse kant.

Rechts het gebouw van het de Raad van Europa in Strassbourg (met rechtsonder tegen een vlaggemast aan, een ligfietsje).

In Kehl, aan de andere Rijnoever van Strassbourg, ben ik mijn fietskaart voor het laatste deel van de route verloren. Stom natuurlijk, maar met behulp van de kaartjes in de bushokjes ging het toch wel aardig goed. Het enige probleem was, dat er geen fietsroutes op staan. Nu is dat in Duitsland niet helemaal een probleem: fietswegen, in ieder geval langs de Duitse Rijn, zijn zelden geasfalteerd. Meestal zijn het grindwegen, waarschijnlijk vanuit een vreemd idee van ‘natuur’ ontstaan. In Frankrijk en Nederland is dat veel beter geregeld. Wil je dus opschieten en de kans op een lekke band verminderen, zorg dan dat je niet op een natuur-fietspad fietst. Het nadeel dat kleefde aan deze strategie die ik na het verlies van mijn routekaart volgde was deze: omdat ik de busroutes fietste, is het voorgekomen dat ik op me een snelweg begaf. Automobilisten toeterden me vrolijk toe, terwijl ik terechtwuifde. Me pas later realiserend, dat ze me van de weg af wilden hebben. Maar goed, toen zat ik al op de camping in Breisach te genieten van een groot koel glas Hefe Weißen. Goed bier hebben de Duitsers, maar dat heb ik waarschijnlijk al eens gezegd.

Dag 7, van Breisach am Rhein naar Basel, ca. 65 km. Veel zon, maar gelukkig al snel in Basel.

Dit keer, met de snelweg van gisteren nog vers in gedachten, ben ik maar weer over de kiezelpaden gefietst, vlak langs de Rijn, tot aan Wehl am Rhein, waarna ik door een industriegebied de eerste woonwijken van Basel binnenkwam. Veel bossen onderweg, veel watervalletjes in de Rijn, of een zijstroom van de Rijn, heel veel maisvelden.

En daarna met de nachttrein vanuit Basel SBB weer terug naar huis. Het blijkt dat ik er 3 dagen sneller over gedaan heb dan ik ingeschat had.

Conclusie

Wat hebben mijn voorouders gezien langs de Rijn? Wat heb ik gezien? Wat zien al die toeristen in hun cruisschepen en wat zien de binnenvaartschippers op de Rijn? Wat zien de bewoners van de wijngaarden en de stadjes? Wat zien de fabrieksarbeiders van Bayer of Ford?

De mooie steden langs de Rijn, Keulen, Bonn, Koblenz (zoals hier rechts op de foto) lijken op eerste gezicht zoals ze er in de 19de eeuw uitgezien moeten hebben: volgens het Romantische ideaal. Kerk in het midden, binnenstad met vakwerkhuizen in steegjes met niet geometrische patronen er omheen gegroepeerd. De toerist krijgt, in ieder geval als hij met zijn fiets de fietspaden volgt, dit beeld duidelijk voorgespiegeld.

Ook de kasteeltjes horen bij dit beeld. Idyllisch gelegen op een bergtop of in het stroombed van de rivier.

En naast deze romantische opvatting van de geschiedenis krijgt hij een bepaald ideaalbeeld van de natuur te zien. Oerbossen, onberoerd door menselijk ingrijpen, buiten het zicht van de snelweg en liefst, maar dat is bijna onmogelijk, afgeschermd voor het hedendaagse industriele lawaai.

Veel van de gebouwen die ons zo voorgespiegeld worden, zijn niet verweerd. Ze vertonen (nog) geen sporen van menselijk gebruik, terwijl ze tegelijk doen alsof ze oud zijn. Ze zijn oud in vorm, maar niet in materiaal.

Het gevoel dat ze me geven heb ik jaren geleden ook eens gehad. We zijn toen naar Disneyland Paris gegaan. We wilden eigenlijk een paar dagen met de kinderen naar Parijs, maar de jongens wilden naar Disneyland. Het compromis was: 1 dag Disneyland en de rest van de tijd in Parijs. De ervaring was merkwaardig en gecompliceerd. Ik vermoed dat mijn eerste en oppervlakkigste gedachte was: Disneyland is met opzet gemaakt om mij een bepaalde ervaring te geven en omdat ik dat weet, heeft het geen effect meer, of: echte ervaringen overkomen mij onafhankelijk de manipulaties van andere mensen toch wel.
Maar toen wij er eenmaal waren, overkwam me toch ook een zekere bewondering voor de architecten van dit park: de professionaliteit waarin de verschillend gebeurtenissen op elkaar afgestemd waren was bepaald indrukwekkend. Elke keer als je ergens iets gedaan had, dan vroeg je je af: wat gebeurt daar, om de hoek, en wat is daarginder te beleven?
Daarmee hadden de ontwerpers van Disneyland voor mij in ieder geval bewezen toch in staat te zijn bepaalde ervaringen op te roepen in het bezoekende publiek. En toch, en toch…

En toch bleef er iets hangen, het gevole van iets kunstmatigs. ’s Avonds, toen we met de metro teruggingen naar ons hotel, zagen we een clochard dronken op een bankje liggen en waren twee groepen allochtonen tegen elkaar aan het schreeuwen, terwijl een paar zwaar bewapende gendarmes tussenbeide probeerden te komen. Dit waren de dingen waar de jongens het de volgende dag nog over hadden, en niet de attracties van Disneyland. Er is iets cleans aan een attractiepark, iets wat in de ‘echte’ wereld niet zo bestaat. Het verschil, of in ieder geval één van de verschillen, is het gegeven dat de gebeurtenissen in de ‘echte’ wereld niet geregiseerd worden en die in het attractiepark wel. Zo’n ruzie tussen allochtonen en gendarmes kan behoorlijk uit de hand lopen…

Ik heb hierboven woorden gebruikt als ‘iets kunstmatigs’ en ‘echte wereld’, alsof je daar een duidelijk verschil tussen kunt maken. Dat kan ik niet en daar wil ik duidelijk in zijn: alles is echt en alles is onderdeel van een echte wereld. Maar toch is er een verschil tussen de ervaring van geregisseerdde pret in Disneyland en het bijwonen van een ongeluk dat niet geregisseerd is. En dat verschil bestaat niet tussen pret enerzijds en ongeluk anderzijds. In de film The Game van David Fincher met Michael Douglas in de hoofdrol, raakt hij Michael verzeild in een spel, geregisseerd gedeeltelijk zonder dat hij het weet, waarin hij steeds meer vernederd en gepest wordt. En ook dat kun je vatten onder een ‘door mensen geregisseerde ervaring’.

Het nadeel van zo’n ervaring is, dat het meestal een nauw idee behelst van wat mensen interessant vinden, of belangrijk. Als een fietspad je dwingt langs ‘ongerepte’ natuur te gaan (‘ongerept’ staat tussen aanhalingstekens, om dat er natuurlijk geen stukje ongerepte natuur bestaat: alles langs de Rijn is als duizenden malen op de schop geweest) of langs een ‘authentieke’ binnenstad, dan betekent dat, dat de regisseurs van deze fietsroute andere dingen minder interessant vinden. Er is minder ruimte voor plotselinge ontdekkingen of toevallige vondsten. Alleen door te verdwalen of door mijn eigen routes op te stellen kwam ik langs industriele complexen, langs verweerde koeltorens en ook langs saaie, uitgestrekte maisvelden.

De vraag is of de bouwmeesters van de fietspaden en van de Duitse steden naar de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog dit kunnen voorkomen. Kunnen ze routes en gebouwen maken die minder voorspelbaar zijn en passen binnen een een nauw omschreven canon van wat mooi en acceptabel is?

Voor wat betreft de routes: ik vermoed dat je met behulp van GPS systemen meer en minder ingevulde routes kunt maken. Dus zouden er minder fietsroutes op kaarten en op borden moeten komen te staan, maar mogelijkheden op je mobiel om te kiezen voor ’sneller en veiliger’ of ‘onzekerder’ of ‘random’ routes.

Voor wat betreft de gebouwen zijn er de laatste jaren diverse architecten geweest die hier interessante oplossingen voor gevonden hebben. Eentje heeft in juist in Keulen gebouwd: Kolomba museum in Keulen, gebouwd door Peter Zumthor, de Zwitserse architect waar ik in een vorig blogje al over gehad heb. Deze heeft geen poging gedaan om de oude kerk weer in vorm op te bouwen. Hij heeft de diverse overgebleven lagen over elkaar laten liggen en daarboven weer een nieuw gebouw neergezet. Zo laat hij de diverse lagen van de geschiedenis op elkaar zichtbaar zijn. Dat zelfde hebben de conservatoren van de aartsbisschoppelijke collectie van het museum gedaan: oud en nieuw bij elkaar gezet, zonder dat dat een probleem geeft. Het laat juist iets zien van de mogelijkheden van de menselijke geest. En geeft bovenal een grote hoeveelheid vrijheid aan deze geest om zijn verbeeldingskracht te gebruiken. Want misschien is dat wel ten diepste datgene waar ik naar op zoek ben als ik probeer onderscheid te maken tussen ‘echt’ en ‘onecht’ of (iets beter) tussen ‘niet geregisseerde’ en ‘geregisseerde’ emoties. Misschien bedoel ik wel het verschil tussen dingen dingen die de verbeeldingskracht van de mens stimuleren en dingen die dat niet doen, die in plaats daarvan alleen het vertrouwde stimuleren.

Als mensen nu een Rijncruise maken, net zoals mijn voorouders, en ze willen hetzelfde meemaken, dan wordt alleen het vertrouwde gestimuleerd. Zo zou je dat moeten kunnen invoeren in het mobieltje van de (nabije) toekomst: ‘vertrouwde ervaringen’, ‘vertrouwde ervaringen met …% aan randomness (zelf een percentage in te vullen)’ en ‘volledig random ervaringen (met alleen in te vullen begin- en einddatum en -plaats)’

Bookmark It

Hide Sites