Don Draper leest Frank O'Hara
Het is gemakkelijk om net zo verslaafd te raken aan deze serie als aan bijvoorbeeld de Sopranos. Mad Men is nu net op de Nederlandse televisie, maar in de VS zijn ze naar verluid al bezig met seizoen 3. De aantrekkelijkheid van deze serie zit onder andere in het geweldige acteerwerk, de goede psychologie, een diepe melancholie die het harde reclamevak doorsijpelt en veel, heel veel heimwee naar de periode van net na WOII.
Ook het gedicht van Frank O’Hara kan niet anders dan stammen uit deze periode. Dat wordt meteen duidelijk door de beginzin:
Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.
Dat laatste woordje ‘modern’ wordt in deze betekenis tegenwoordig niet meer gebruikt. Ik bedoel in de zin dat je er trots op kunt zijn om modern genoemd te worden. We gebruiken het woord modern nu veel meer als een neutrale aanduiding van onze huidige tijd, maar ik maak niet meer mee dat het trots gebruikt wordt: kijk ons eens modern zijn.
Het lezen van zo’n gedicht laat je dus meteen een vleugje van een andere tijd voelen. Het gedicht eindigt met:
It may be the coldest day of
the year, what does he think of
that? I mean, what do I? And if I do,
perhaps I am myself again.
Deze laatste regel ‘perhaps I am myself again’ trof me in het bijzonder.
Wat betekent dat eigenlijk, dat iets gedurende een bepaalde tijd bestaat, zolang van zichzelf zegt een bepaalde identiteit te hebben? Hoe is het überhaupt mogelijk om van iets te zeggen dat het een identiteit heeft? Als is immers voortdurend in verandering? Ons lichaam vervangt de cellen voortdurend, onze persoonlijkheid ontwikkelt zich door alle conflicten heen en soms verandert het zelfs dramatisch als gevolg van een ongeluk of een tumor. ‘Now I am quietly waiting for the catastrophe of my personality to seem beautiful again, and interesting, and modern.’ Als zelfs ons lijf en onze geest maar heel moeilijk te beschrijven zijn als een identiteit, hoe moet dat dan met een bedrijf als een school, of de kunstacademie van Kampen, vooral nu die verhuisd is naar Zwolle, of zoiets nieuws en groots als ArtEZ hogeschool voor de kunsten, waarin voortdurend nieuwe docenten werken aan nieuwe afdelingen en oude personeelsleden met pensioen gaan. Wat is dat dan, identiteit?
Volgens sommige schrijvers is identiteit inderdaad een fictie, iets wat we bewust met wilskracht toeschrijven aan iets: aan onszelf, aan andere mensen, aan een bedrijf, een opleiding, een traditie. Dat lijkt een acceptabele beschrijving van identiteit, maar dat roept weer andere problemen op, niet in het minst het probleem dat ik mijzelf wel degelijk als een identiteit beschouw, ondanks het overduidelijke feit dat ik waarschijnlijk niet herkend zou worden als dezelfde door mijn jongere ik van zeg maar 10 jaar. Ook in de discussies van de afgelopen 8 jaar binnen ArtEZ over de identiteit van de drie kunstacademies (de CABK van Kampen/Zwolle, de AKI in Enschede en de Academie Arnhem) bleek dat het enerzijds niet makkelijk is de identiteit te beschrijven, maar dat het anderzijds overduidelijk zichtbaar is dat de drie academies elk een eigen vorm hebben, een eigen traditie met eigen soorten studenten en oud-studenten.
Je kunt identiteit ook beschrijven als een continu gesprek tussen mensen. Mensen in een liefdesrelatie of in een dorp, in een gezin of op een school. Maar ook binnen jezelf ben je voortdurend met jezelf aan het praten. En op sommige momenten voelt dat harmonieuzer aan dan anders: ‘the catastrophe of my personality’ versus ‘perhaps I am myself again’. Zo’n beschrijving van identiteit als constant gesprek is dynamischer dan een opgelegde of toegeschreven identiteit en het geeft ook weer dat identiteit niet vanzelf bestaat, dat het energie en onderhoud kost. Dat geldt voor je eigen identiteit, die in de huidige web 2.0 omgeving zeer vele kansen tot versnippering heeft, maar het geldt ook voor alle netwerken waar je onderdeel van bent. En het geldt ook voor instituties die schijnbaar log zijn, maar in feite een net zo dynamische identiteit hebben.
Een dynamische identiteit, gebaseerd op een permanent gesprek, een conversatie, waarin alle afzonderlijke partners een eigen verantwoordelijkheid hebben.
]]>Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.
Mad Men
De prachtige serie Mad Men van de Americaanse televisiecompagnie AMC speelt zich af in 1960 en ‘61. En in tegenstelling tot mijn verwachtingen blijkt die tijd echt anders te zijn op detailniveau dan ik mij herinnerde. Ik ben geboren in 1958 en je zou denken dat ik mij nog genoeg herinner van die tijd om te kunnen bepalen of deze serie historisch correct is. Maar het verleden blijkt vreemder te zijn. En het vreemde zit hem niet in de technologische of politieke veranderingen. Want die veranderingen hadden we wel verwacht: de Cuba crisis, de tijd dat er nog geen mens op de maan was, de tijd voor de kleurentelevisie en de PC.
Nee, de vreemdheid zit hem in de opvattingen en gewoonten van de mensen, die toch weer iets anders zijn dan die van ons. Wij zitten blijkbaar zo dicht op het leven en op de wereld dat we de langzame veranderingen van generatie op generatie pas merken als we er van een afstandje naar kunnen kijken. Zoals bijvoorbeeld in Mad Men. Een paar aspecten die in verschillende afleveringen van deze serie worden belicht, maken duidelijk dat de korte periode die de beginjaren van de flower-power periode ons scheidt toch een grote breuk met onze tijd laat zien.
Don Draper, terwijl hij de principes van reclame uitlegt.
Mad Men is een serie over de reclamewereld van rondom 1960 op Madison Avenue. Vandaar de titel: Mad (ison) Men. En de held van de serie, Don Draper, zegt op zijn geniale manier als volgt wat reclame, advertising, is:
“Advertising is based on one thing, happiness. And you know what happiness is? Happiness is the smell of a new car. It’s freedom from fear. It’s a billboard on the side of the road that screams with reassurance that whatever you are doing, it’s ok. You are ok”
Natuurlijk is dit maar de vrolijke helft van het verhaal. Er is ook een duistere onderkant, die duidelijk wordt in een gesprek dat Don heeft met Rachel Menken, een eigenaresse van een warenhuis dat gebruik maakt van zijn reclame-diensten. Hij vraagt haar waarom ze niet getrouwd is.
Don: “Why aren’t you married?”
Rachel: “Are you asking what is wrong with me?”
Don: “It’s just that you are a beautiful educated women, that you’d think that getting married and having a family would make you happier than all the headaches that go along with fighting people like me?”
En nadat Rachel hem uitlegt dat je als vrouw ook kunt genieten van het leiden van een groot bedrijf,
Don: “So, that’s it, you won’t get married because you find bussiness to be a thrill.”
Rachel: “That, and euh I never been in love…”
Don: “‘She won’t get married because she’s never been in love.’ I think I wrote that. I used to sell nylons.”
Rachel: “For a lot of people love isn’t just a slogan.”
Don: “Oh, you mean ‘love’, a lightning bolt through the heart when you can’t work and can’t eat and run off and get married and make babies… The reason you haven’t felt it, is that it doesn’t exist. What you call love is invented by guys like me, to sell nylons.”
Rachel (beetje sarcastisch): “Is that right?”
Don: “Pretty sure about it.”
Don Draper en Rachel Menken
Advertising als een instrument om mensen gevoelens aan te praten die ze daarvoor niet hadden. ‘Liefde’ als een verzinsel van de mad men van het reclamebureau, verzonnen als middel om nylons te verkopen. Rachel Menken is het overigens niet met Don Draper eens en misschien heeft Don het in dit geval, over de liefde, niet helemaal bij het rechte eind, maar we weten allemaal dat er behoorlijk veel behoeften gekweekt worden door de reclame waarvan we tevoren niet wisten dat we ze hadden: ‘the gift that never fails’, ‘enjoy the best America has to offer’, de afbeeldingen van het ideale standaardgezin (man, vrouw, dochter, zoon) en dergelijke.
Maar het aankweken van behoeften door de reclame (hoererij en “no job for a white person”, volgens de vader van Peter Cambell, een account excecutive van Cooper en Sterling en een ondergeschikte van Don Draper: “I presume it’s your profession that is responsible for your lapse in your manners”, zegt de vader als de zoon blijft aandringen op een financiële ondersteuning) is niet het onderwerp van deze blog. Zoals gezegd gaat het over de sluipende voortgang van de tijd, de onverhoedse veranderingen die er in sluipen, als slijtage in een auto, een huis, een huwelijk, je lichaam. En als je die slijtage opmerkt, denk je: hé, is het al weer zolang geleden dat we deze auto gekocht hebben? Zo is het ook met Mad Men: het laat zien dat er ongemerkt al weer veel veranderingen zijn geweest in de korte periode tussen 1960 tot 2009.
Eerste verschil
Het eerste, echt allereerste dat je opvalt, is de vormgeving van de beginjaren 60. De lampen, de stoelen, tafels, auto’s, de vlinderbrillen voor de vrouwen en de zware hoornen brillen voor de mannen, de kapsels (mannen en vrouwen) en natuurlijk de kleren en dan vooral de vrouwenkleren. De mannen op kantoor hebben allemaal dezelfde pakken aan, die zijn in de afgelopen 50 jaar niet heel veel veranderd. Maar de vrouwenkleren, tja, de actrices uit de serie vermelden in interviews dat ze allemaal op hun moeder leken, of op hun aunt Lily: corsetten, puntige bh’s, pettycoats, jurken die hun figuur doen uitkomen, krulsets voor heur haren. Het zijn niet spectaculaire verschillen met onze tijd: we hadden ze verwacht en herinneren ze ook, maar het zijn wel tekenen, signifiers, die de tijd markeren: begin jaren 60. Niet later en niet eerder.
Tweede verschil
Roken, altijd en overal
Als een tweede symptoom van deze breuk tussen toen en nu valt het roken op. Er wordt voortdurend gerookt in Mad Men en waarschijnlijk ook in de jaren 50 en 60. Bijna iedereen rookt en bij elke gelegenheid. Voor de sex, na de sex (die overigens nooit expliciet in beeld wordt gebracht, passend met de kuise publieke mores van begin jaren ‘60), tijdens eten, in de trein, in het vliegtuig (en inderdaad kun je in vliegtuigen nog steeds de signaallampjes zien: ‘roken verboden’, wat impliceert dat er ook momenten zijn dat roken toegestaan is geweest. Ik kan me dat met de beste wil van de wereld niet herinneren en toch moet het gebeurd zijn!).
De dokter steekt er nog eentje op
De meest beruchte rookscene in Mad Men, is die waarbij Don’s secretaresse, Peggy Olson, een gynaecologisch onderzoek krijgt, en de dokter vlak voor hij in haar kruis kijkt nog een trekje van zijn sigaret neemt.
Ik betrap me, bij het zien van al die rookscènes, op een gevoel van vervreemding: hoe kan het dat die mensen, onze jongere zelven, dat roken niet als een afwijking en een smerige bovendien vonden. Ondanks het feit dat ik geregeld kan genieten van een sigaar, vind ik binnenroken gewoon smerig. Dat is dus in mijzelf veranderd binnen circa 10, 15 jaar. Wat meer is er in die tijd veranderd?
Derde verschil
Drank op kantoor
Nou, bijvoorbeeld de drank, als derde symptoom van verandering tussen toen en nu. Het is goed mogelijk dat er nu nog ergens enclaves zijn waar overvloedig sterkedrank of drugsgebruik op de werkvloer bon ton is. Maar niet in mijn omgeving. Sinds de periode van Mad Men is er waarschijnlijk een versobering in onze cultuur opgetreden. Als nu Yuri van Gelder toegeeft cocaïne op een feestje gebruikt te hebben, is het niet alleen met zijn sportieve carrière afgelopen, maar wordt hij ook uit zijn baan als sergeant gegooid. Vergelijk dat eens met de enorme hoeveelheden drank die al ’s morgens vroeg naar binnen wordt gewerkt in Mad Men. En het ziet er naar uit dat deze weergave een behoorlijk correcte weergave van de advertising wereld van de zestiger jaren is geweest: martini-lunches, goed gevulde dranktafels, secretaresses die zorgen voor ijs, waar ze nu voor koffie en thee zorgen…
“Shall we drink before the meeting or after” zegt Salvatore Romano tegen Don Draper, “or both?”
En Roger Sterling tegen Don Draper, die juist twee grote glazen vol schenkt:
“I bet that daily friendship with that bottle attracks more people to advertising than any salary you could dream of.”
Vierde verschil
Als vierde symptoom van de breuk tussen toen en nu is de omgang met technologie:
“Now, try not to be overwhelmed by all this technology, it looks complicated, but the men who designed it made it simply enough for women to use”,
Technologie van de jaren '60
Joan Holloway
zegt de roodharige kantoorbitch, Joan Holloway, tegen Peggy Olson, de nieuwe secretaresse van Don Draper. Telefoon, intercom, typemachine. Het zijn apparaten steeds verder evolueren: van kleitabletten en postduiven via de drukpers van Gutenberg en de telegraaf van Marconi tot onze smartphones en laptops en printing on demand. Maar deze machine-evolutie is op zich niet vervreemdend: ook de Mad Men gebruiken hun apparaten net als wij: als hulpmiddelen en als statussymbolen en ook zij konden zich net als wij bij tijd en wijle overweldigd voelen door de enorme mogelijkheden ervan, of verward door onze beperktheid.
Vijfde en laatste verschil
En ten diepste is in Mad Men het verschil tussen toen en nu niet zozeer een verschil in technologie, maar de manier waarop met die technologie de verschillen tussen man en vrouw uitgespeeld worden. Ik citeerde hierboven al Joan Holloway: “de mannen die deze apparaten ontwierpen hebben het eenvoudig genoeg gemaakt voor ons vrouwen om het te kunnen gebruiken…” En dat brengt me bij het vijfde symptoom: de relaties tussen de sexen. Natuurlijk weten we van de vrouwenemancipatie, van de verschillende golven erin, van de strijd om vrouwenkiesrecht en de pogingen om een samenleving te ontwerpen die gebaseerd is op een gelijkwaardige relatie tussen mannen en vrouwen. Eén van de vooronderstellingen van deze emancipatiestrijd is de zusterschap van de vrouwen. En dus is het een schok om de reactie van de vrouwen te zien op de aanwezigheid van een gescheiden vrouw, een zuster, in hun midden: een bedreiging van hun relaties en hun levens.
Don Draper belt de psychiater van zijn vrouw
Maar nog schokkender dan de openlijke vijandschap ten opzichte van de gescheiden vrouw is de ongelijke relatie tussen mannen en vrouwen. De vrouw staat onder curatele van de man. Dit is voortdurend zichtbaar, maar op een bijzonder schrijnende manier in de schijnbaar achteloze manier waarop Don Draper informatie vraagt en krijgt van de psychiater van zijn vrouw over haar conditie. De manier waarop dat gebeurt is eerder een beschrijving van de relatie tussen ouder en kind of vader en dochter, dan de relatie tussen gelijkwaardige partners, man en vrouw.
Je vermoedt dat de makers van de serie dit extremer aanzetten dan het in die tijd gebeurd is, maar eigendomswetten en stemrecht zijn tot in de 20ste eeuw getuigen van deze ongelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen. Dit ondanks het feit dat sommige vrouwen in de serie, zoals Rachel Menken, de luxe bezitten zich onafhankelijk op te kunnen stellen.
Ondanks het gepraat over glazen plafonds voor vrouwen in het management tegenwoordig en over ongelijke beloning tussen mannen en vrouwen, is er toch ook op dit gebied veel veranderd en, ofschoon ik het als man waarschijnlijk niet mag zeggen, verbeterd.
Besluit
Het benoemen van de verschillen die in de afgelopen 50 jaar zijn opgetreden laat iets zien over de vreemdheid van de tijd: ondanks dat je er voortdurend bovenop zit en elk moment bewust meemaakt, ofschoon sommigen onder ons delen van deze periode minder of juist veel meer bewust meegemaakt hebben, zoals Simon Vinkenoog, verandert onze cultuur zich onmerkbaar en pas bij stilstaan en achterom kijken zie je deze veranderingen. We zitten te dicht op onze wereld, op onze cultuur, op onze eigen levens, om die gelijdelijke erosie te zien. Door een serie als Mad Men worden we op de veranderingen geattendeerd.
En waarschijnlijk zullen we Mad Men over een tiental jaren weer herkennen als typisch voor de eerste decade van de 21ste eeuw.
]]>