ich wil gotes geswîgen.
Voor Eckhart heeft God een dubbele identiteit. Aan de ene kant is hij kenbaar, want hij is mens geworden en heeft liefgehad en geleden onder ons. In het grote gebod (Heb God lief boven alles en je naaste als jezelf) is hij als het ware nog steeds onder ons. Vleeswording wordt dat genoemd.
Maar Eckhart ziet ook een andere kant van God: een onkenbare kant, een godheid die het ondoorgrondelijke en onbeweeglijke Ene is, waar alles uit voortkomt. Deze godheid noemt hij een-zaam of Ein-oede: onbebouwd, mensenloos gebied, woestenij. Deze godheid is onkenbaar, een woestijn. Hierin worden we herinnerd aan de profeten en kluizenaars, aan Johannes de Doper en Mohammed, die in de woestijn, in het levenloze, naar het leven zochten.
Wat heeft deze religieuze gedachte van doen met de creatieve klasse van de titel dezes blogs? Met docenten beeldende kunst en vormgeving, met kunstenaars, grafisch ontwerpers, illustratoren, animatoren, websdesigners en interieurarchitecten? Wat heeft dit te maken met de seculiere ontwerpen en kunstwerken die door deze creatieve klasse trots getoond worden, als meesterproeven en visitekaartjes aan de wereld?
Een paar jaar geleden heeft het lectoraat Kunst en Reflectie van ArtEZ in samenwerking met VU podium een symposium georganiseerd met als titel ‘Kunst als morele vrijplaats’. In dit symposium is de vraag gesteld naar de grenzendoorbrekende functie van de hedendaagse kunst: “De hedendaagse kunst wil grenzen verleggen, ontregelen, taboes doorbreken, heilige huisjes omver trappen…” In het interessante debat waren verschillende mensen met elkaar in gesprek, onder andere de theater regisseur Gerrit Jan Reinders en het Christen Unie Tweede kamerlid Arie Slob. Deze laatste stelde als reactie op de voorbeelden die aangedragen werden van taboe-doorbrekende kunsten dat in de kunst niet alles mag. Hij stelde dat de gelovige in zijn geloof in God niet beledigd mag worden. Vloeken, pornografie, besmeuren van heilige symbolen: het zijn zaken die door de politiek verboden zouden moeten worden. Hij merkte verder op dat de kunst nu juist een plek is die door de meerderheid van de politieke deelnemers de hand boven het hoofd gehouden wordt, alsof ze onaantastbaar is. In de kunst mag alles wat elders niet mag en er is in Nederland geen discussie mogelijk over deze vrijplaats, was zijn stelling. Eigenlijk moet de kunst zelfbeheersing betrachten en moet de maatschappij van te voren al een aantal grenzen opstellen waar kunst en ontwerpen zich aan moeten houden.
In de discussie over de RVU serie ‘God bestaat niet’ van Rob Muntz en Jan van de Wint, herhaalt Arie Slob deze twee stellingen: De serie moet verboden worden, want ze beledigt de gelovigen.
De opvatting van het Christen Unie kamerlid zijn niet zo gemakkelijk tegenover die van de Laatmiddeleeuwse mysticus te plaatsen, omdat Slob uitgaat van zijn persoonlijke relatie met God en Eckhart het heeft over de godheid, een bijna onpersoonlijke relatie. Maar de onderscheiding van Meister Eckhart tussen de kenbare God en de onkenbare godheid is wel bruikbaar: Juist omdat er een deel van god fundamenteel zwijgt en onkenbaar is, is er ruimte voor onderzoek, ruimte voor menselijke vrijheid.
Als deze ruimte van te voren ingedamd wordt, zoals Arie Slob dat voorstaat, dan impliceert dat, dat hij weet wat de godheid en wie God is. De opvatting van Eckhart levert ruimte, niet alleen voor de kunst overigens, om de woestenij in te trekken om grenzen te overschrijden en taboes te doorbreken en door deze ontdekkingstocht een dialoog met elkaar aan te gaan over welke grenzen nu nuttig zijn en welke niet.
Wetende onwetendheid (de docta ignorantia van Cusanus, een andere Laatmiddeleeuwer) leert ons tolerantie ten opzichte van andere meningen en overtuigingen. We weten niet welke grenzen nuttig zijn en welke schadelijk als we ze niet onderzoeken. De tolerantie heeft dus een speelterrein nodig om zichzelf verder te ontwikkelen en sinds de Romantiek is de kunst bij uitstek dat speelterrein. In muziek en toneel, in schilderkunst en literatuur is steeds weer geprobeerd te onderzoeken wat leven maakt en wat doodt. Dit is natuurlijk geen opdracht, want dan wordt de kunst moralistisch. Dit is vrijheid die dialoog oproept.
De laatste tijd hoor en lees je veel over de creative class, de klasse van mensen die in creatieve beroepen de maatschappelijke ontwikkelingen aanjaagt en dus ook de economie voortstuwt. De hierboven beschreven functie van de kunst, als de speeltuin van de vrijheid, waarin luchtigjes en ernstig met de vragen van leven en dood gestoeid wordt, is mijns inziens niet een meer fundamentele, maar dé fundamentele verantwoordelijkheid van de creative class. En daarom mag de samenleving, van Nederland en van de wereld, blij zijn met voortdurend nieuwe lichtingen kunstenaars en ontwerpers.
]]>
Even geleden is er een gebeurtenis in Zwolle geweest waarbij vele mensen met hetelucht ballonnen vervoerd werden: een “ballonevenement” of “ballonspectakel” werd dit genoemd. Dit werd gesponsord door de accountantsfirma Countus, die er dit over op hun website gezet hebben:
“Countus heeft, als hoofdsponsor, haar naam verbonden aan het grootste ballonevenement uit de regio van Zwolle. Het spektakel, voorheen ballonfiësta Zwolle genoemd, heet met ingang van dit jaar Countus Ballonspektakel. Van woensdag 18 juni tot en met zaterdag 21 juni 2008 werd het luchtruim van Zwolle dagelijks gevuld met zo’n 100 luchtballonnen, waaronder diverse Special Shapes. Daarnaast waren er tal van activiteiten die het geheel tot een waar spektakel maakten. Wij kijken met veel plezier terug op dit evenement, waar zowel onze klanten als de vele overige bezoekers zich uitstekend vermaakt hebben.”
Naast Countus waren er diverse andere bedrijven en organisaties die een een deel van deze gebeurtenis gesponsord hebben. Ook de gemeente Zwolle heeft dit gedaan. Countus meldt elders op zijn site dat ze diverse activiteiten sponsorren (of is het sponsoren?) in de regio waar ze zitten omdat hij het van belang vindt “zijn betrokkenheid te tonen”. Maar ook melden ze op hun site dat ze vooral sportevenementen willen steunen, vanwege de associatie tussen de atletische inspanningen en de accountancy-prestaties. Hierbij is de sport dus een metafoor voor de inspanningen van de accountant. Ik vermoed dat ze het ballonfeest niet als een sportief evenement zien, dus daar zal het toch vooral om iets anders gaan. Gezien hun verslag van het Zwolse ballonfeest, is het doel van déze sponsoring toch vooral het vermaak van hun klanten en het scheppen van naamsbekendheid.
Voor de gemeente Zwolle had het sponsorren een iets ander doel dan slechts het vermaak van hun gasten, waarvan uw schrijver er één mocht zijn: Ze koppelden het aan hun plannen om om de creatieve industrie in Zwolle te versterken.
Vòòrdat hún gasten de lucht in gingen hoorden ze een aantal verhalen over geslaagde innovaties, bijvoorbeeld over een project om de lucht op scholen te verbeteren. En ook Carry Abbenhues, gedeputeerde economie van de provincie Overijssel, hield nog een spreekbeurt over het nut van de cratieve economie en over haar ambities om Overijssel in de top van de de innovatieve regio’s te laten belanden.
De metafoor die voor Zwolle in de ballonvaart zit, dat is duidelijk, is het stijgen naar grote hoogten, en niet zozeer het verspillen van energie of het ondersteunen van de global warming, hoe lovenswaard die doelen op zich ook mogen zijn. Nu lijkt het een beetje of ik erg zuinig en calvinistisch reageer op dit festijn. Dat is ook niet de bedoeling want ik ben de gemeente Zwolle wel dankbaar voor de uitnodiging, maar ik was ook wat sceptisch: de uitnodiging had voor mij een groot sybaritisch karakter. Het opstijg-veld lag achter het provinciehuis en was afgezoomd met hekken, zodat het niet-uitgenodigde publiek gescheiden was van de gasten. Deze genodigden werden in de tenten aan de achterzijde van het veld gefêteerd met barbeque en drank.
Dus ik had al visioenen van lallende ballonvaarders, die lege flessen champagne naar het toegestroomde publiek smeten. Zo feestelijk is het gelukkig niet geworden. Maar terwijl het concept van ‘onverdiende genade’ voor mij altijd iets feestelijks heeft gehouden, bleef voor mij aan deze gebeurtenis toch iets kleven van overbodige luxe, het is tenslotte gemeenschapsgeld wat hier opgestookt werd.
Nu ja, deze ambivalentie zal altijd wel zitten aan het uitgeven van publieke gelden voor zaken die niet direct met de noodzakelijke levensbehoeften van de burgers te maken te hebben. Ik beschouw deze blog dan maar als een afbetaling voor het genotene, een inlossen van de gemeenschapsschuld.
Het opstijgen was voor mij een nieuwe ervaring. Ik had me er veel van voorgesteld, maar gek genoeg viel het mij op het belangrijkste aspect, het vliegen, nogal tegen. Ik had namelijk gedacht dit nogal spectaculair te vinden, ongeveer wat de pubers van een achtbaan moeten vinden. Maar het opstijgen ging zo rustig, dat ik mij nauwelijks realiseerde te vliegen. Ik dacht wel iets van: “O, daar ligt Zwolle” en “hé, daar gaat een treintje”, alsof ik een miniatuurwereld bekeek of Google Earth, in plaats van dat ik opgetild was boven de wereld.
Er waren wel twee aspecten aan die ik niet verwacht had. De eerste was het opblazen van de ballonnen. Het opblazen van die grote textielen zakken was erg indrukwekkend, en de menselijke rol erbij leek me slechts assisterend. Grote, ante-deluviale monsters vulden zich met lucht, alsof de botten van het Dorre Beenderendal (‘them dry bones’) zich met vlees gingen bekleden. De mensen om hen en onder hen tolereerden ze vorstelijk, en eenmaal gevuld, trokken ze zich niets meer aan van de zwaartekracht en dreven langszaam weg.
Het tweede interessante aspect was de schoonheid van het uitzicht. Dat had ik wel kunnen verwachten, maar overviel me onverwacht. Bij het zien van deze zonsondergang en het rustige, statige drijven van de ballonnen boven de oude Vecht, blijkt dat het ballonvliegen als metafoor voor onthechting, hoe voor de hand liggend en clichématig ook, mij toch bij de keel greep. Even maar, gelukkig, want al te veel emotie is niet goed voor een mens. De techniek, het razen van de brander, de geluiden van de mand, de luide contacten via mobilofoons met de grondtroepen, haalden me gelukkig snel uit deze metafoor en bepaalden me weer bij het belang van de techniek voor ons aardse bestaan.
Ik weet niet of de gemeente Zwolle déze metafoor, de statige ontheffing aan het daaglijks leven, bedoelde met het ballonfestijn. Misschien hadden ze dan beter een raket naar de Maan of Mars moeten afschieten, waarmee dan niet het majestueus drijven, maar meer het driftmatig presteren: hoger!, steeds hoger!, op de voorgrond zou treden. Maar in ieder geval heb ik nu eens een ballonvaart meegemaakt, dat hebben ze dan wel voor elkaar gekregen en kan ik dat afschrijven van de lijst van dingen die ik nog moet doen. Eens even kijken wat er nog meer op staat:
231) Een weblog beginnen
232) Ballonvaren
233) Naar de Maan,
234) De K2 beklimmen,
235) Levend ervan afkomen,
236) De Rijn langs fietsen,
237) Het doel van het bestaan vinden
238) …
Nou, misschien eerst maar even weer aan den arbeid.
]]>
Zo’n soort activiteit, naast de oprichting van Het Instituut, is de oprichting van de stichting Kreatieve Industrie Zwolle, een samenwerking tussen ArtEZ, hogeschool voor de kunsten in Zwolle, hogeschool Windesheim, en dan met name de School of Engineering and Design, de drie MBO clusters in Zwolle: Landstede, Deltion College en het Cibap, de gemeente Zwolle, het MKB, VNO en de Kamer van Koophandel.
Op de foto links, is het stichtingsbestuur te zien, rechts een paar impressies van de aanwezigen tijdens de stichtingsbijeenkomst.
Deze foto’s zijn gemaakt door Joost Waardenburg, student 2e jaar Grafisch Ontwerpen van de CABK, ArtEZ academie voor beeldende kunsten in Zwolle, tijdens de oprichtingsbijeenkomst in het pand van het Zwolse bedrijf BMA Ergonomics.
In 2007 is er samenwerking gezocht tussen twee Zwolse HBO instellingen: ArtEZ en Windesheim op het gebied van hun alumni-beleid. Beide instellingen waren bezig met het zoeken naar mogelijkheden om hun oud-studenten te ondersteunen in hun carrières. En in dit streven kwamen ze de gemeente Zwolle tegen, die geïnteresseerd was in het overhalen van de alumni van deze instellingen om zich in Zwolle te vestigen.
Ook in Zwolle is de weerslag te vinden van de ideeen van de econoom Richard Florida, neergelegd in zijn boek ‘The Rise of the Creative Class’. Dick Buursink, de gedeputeerde voor cultuur van de provincie Overijssel had in eind 2007, tijdens de Overijsselse Expertmeeting Cultuur en Economie in Poppodium Hedon te Zwolle, al de volgende samenvatting van diens ideeën gegeven: Vroeger werd de economie gestimuleerd door meer arbeidsplaatsen te creeëren. Want dan zouden er meer mensen aangetrokken worden. Nu wordt de economie gestimuleerd door hoog opgeleide mensen te stimuleren zich te settelen in de omgeving, want door hun initiatieven zullen er meer arbeidsplaatsen geschapen worden. Precies omgekeerd dus.
Steven Colbert, de host van het populaire satirische programma ‘The Colbert Report’, legt op zijn eigen onnavolgbare manier de ideeën in dit boek als volgt uit: Als je problemen hebt met het verkopen van je huis, iets wat begrijpelijk is gezien de huizencrisis in de USA op dit moment, zorg dan ervoor dat jouw buurman homo is, of een kunstenaar. Hoe meer van ‘dit soort mensen’ in een stad woont, hoe welvarender die stad wordt en tegelijk hoe leefbaarder en toleranter die stad wordt. Dit is een van de indexen die Richard Florida heeft ontworpen: the bohemian-gay index. Volgens de extreem conservatieve Colbert is dit trouwens een andere naam voor het telefoonboek van San Francisco. Hij noemt het boek dan ook ‘disturbing’ en ‘bad news’:
“This study shows that Artistic, Bohemian and Gay populations increase housing values in the neighbourhoods and communities they inhabit. (…)
The theory is: Tolerant communities where homosexuals are likely to reside nurture an openminded culture of creativity, which can lead to innovations like Google or YouTube or ShirtlessHunksBaggingsGroceries.com, which will exist in… now. When these odd-balls strike at rich, they supposedly put their money back into the community.
Well, personally I don’t believe the value of my 12 bedroom Tudor will go up just because a couple of opticians move in next door. O yeah o yeah, a lot of opticians are gay.”
En vervolgens interviewt hij Richard Florida:
Colbert: “Is being tolerant good voor economics? I thought the free market was good for economics. ”
Florida: “Being tolerant is a great thing, that’s what America made great.”
Colbert: “Tolerance to gay people made America great? That’s what you say?”
Florida: “Religious freedom, Political freedom, Sexual freedom. You know it’s the sixties that started it, Steven. It’s the places like San Francisco and New York where all this interesting revolution in culture is happening. Gay and artistic people could nest and then we saw the economy boom.”
Colbert: “What are you saying? You are making a correlation between this tolerance and someone being well off. How do you know they’re well off because they are tolerant? Maybe they’re tolerant because they’re well off. Because, if I have some extra cash, I don’t mind what Harry and Larry are doing down the street. But when I am poor, I feel treathened by everything.”
Florida: “Both are probably true. If you are well off, you are probably a lot more tolerant. But neighbourhoods like Soho were going downhill until the gays moved in and you know what happened.”
Colbert: “So I have to follow the gays?”
Florida: “Absolutely.“
Creativiteit en economie. Geen combinatie die vroeger snel gemaakt zou worden, tenminste niet in het causale verband dat Florida legt: zorg dat je creatievelingen (en homo’s zijn in zijn ogen meer dan gemiddeld creatief) bindt aan een stad en de economie stijgt, maar ook het welzijn stijgt. Dat zijn ideeën die momenteel door heel veel economen en in ieder geval door veel politici worden omarmd. Sinds de uitgave van Florida’s boek, waarin veel statistieken voorkomen van steden die veel en steden die weinig creatievelingen bevatten, zijn er ook in Nederland statistieken geproduceerd. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft in een jaarverslag ook een lijst aangelegd met steden gerangschikt naar hun creativiteitsindex, dwz naar de hoeveelheid leden van de creatieve klasse die per inwoner woont in die steden. Bovenaan staan steden in de randstad, maar ook bijvoorbeeld Arnhem.
Onderaan staat Emmen. Niemand wil lijken op Emmen en dus proberen alle steden hun creatieve klasse te vergroten. Ook de provincies steunen dit streven. En de provincie Overijssel steunt de oprichting van de stichting Kreatieve Industrie Zwolle, KIZ.
Op maandag 21 april was in de Buitensociëteit te Zwolle de eerste expertmeeting van de stichting KIZ. Er waren zo’n 200 mensen op komen dagen voor dit evenement: kunstenaars, ontwerpers, theatermakers, musici, maar ook vertegenwoordigers van ‘gewone’ bedrijven. De bedoeling van deze bijeenkomst was vooral om aan het Zwolse bedrijfsleven te melden dat de stichting KIZ bestaat en wat haar doelen zijn: het oprichten van een platform voor de creatieve klasse in Zwolle en omstreden, het in contact brengen van de creatieve klasse met de rest van de economie en het economisch stimuleren van die creatieve klasse.
Sprekers waren onder andere Dany Jacobs, lector van ArtEZ en de HAN op gebied van de creatieve economie. Zijn voordracht, die zwaar gecomprimeerd was en wellicht wat kennis van Richard Florida vooronderstelde, ging onder andere over wat creativiteit eigenlijk was. En dat aspect vond ik wel verhelderend. Want meestal lopen er een aantal betekenissen in dit woord door elkaar: er zitten in het gewone spraakgebruik connotaties in van kunst (met alle ontzag die er in onze huidige cultuur aan toegekend wordt), van inspiratie (met een behoorlijk religieuze ondertoon), van de god-gelijkheid van de mens (waarin de religie geen ondertoon maar een boventoon is), maar ook van innovatie.
Dany Jacobs gebruikt het woord creativiteit in deze laatste zin: het gaat er bij om ‘neue combinationen machen’, innovatie door onverwachte combinaties. En ik denk dat het prettig is om in plaats van over creativiteit te praten over dat laatste, over ‘creative problem solving’ in plaats van over creatie als ultimate doel van de mens. Dat laatste ben ik niet op tegen, maar wel als het onhelder wordt. En onhelder was het vaak wel in de verschillende gesprekken die ik deze middag gevoerd heb. Er zijn behoorlijk veel verwarde mensen. Kunst is bijvoorbeeld iets anders dan creativiteit, hoewel het maken van kunst wel creativiteit veronderstelt. In kunst gaat het om ontroering, om commentaar op de cultuur, om morele opvoeding van het volk (Tolstoy) of om het schouwen van de ware werkelijkheid, maar niet om alleen maar een ‘neue combination’. De economie daarentegen heeft wel behoefte aan deze laatste kwaliteit. Het interessante van Jacobs’ lezing was, dat hij laat zien, net als Florida, dat het tegendraadse van de kunst en de burgelijke industrie van innovatie elkaar niet uitsluiten, maar kunnen versterken.
Op deze met name economische bijeenkomst pasten natuurlijk niet een al te luide waarschuwing tegen het uitleveren van de kunstenaar aan de economie, en er waren ook wel wat kunstenaars die de verleiding van deze uitlevering met huid en haar niet konden weerstaan: de workshop speeddaten was namelijk vooral bezet door de kunstenaars en ontwerpers, terwijl de workshop schilderen vooral bezet was door de economie. Ik persoonlijk vind het altijd prettig om me voor ogen te houden dat de wederzijdse versterking van de burgerlijke innovatie-industrie en de kunst alleen maar werkt als de kunst kunst blijf, dwz als ze zich niet overlevert met huid en haar aan de economie.
Naast Dany Jacobs waren er Carry Abbenhues, gedeputeerde voor economie van de provincie Overijssel en Dick Buursink, gedeputeerde voor cultuur van de provincie Overijssel. De foto’s zijn, maar dat had u al begrepen, chiastisch geplaatst.
Daarnaast waren er voordrachten van projecten waarin de creatieve klasse samenwerkte met de gewone economie en zo tot interessante innovaties kwamen.
Het forum, één van de activiteiten, waarin Martin Steenbeke de wisselwerking tussen economie en innovatie bespreekt. Van links naar rechts: Sonja Scholten, kwartiermaker van KIZ, de directeur van BMA Ergonomics en Bart Huydts, projectleider bij ArtEZ (o.a. betrokken bij het Zwolse kunstfestival ZWART).
Op de foto rechts is te zien hoe de dagvoorzitter Martin Steenbeke Johan Wagenaar, artistiek leider van het Instituut, ondervraagt over zijn initiatief. De aanwezigen in de zaal waren erg geïntrigeerd door zijn verhaal over de verbetering van de weg tussen Zwolle en Ommen (zie de vorige blog).
Ook waren er workshops die zich bezighielden met branding, schilderen, productontwerpen en speeddaten. De twee bestaande Zwolse broedplaatsen voor ontwerpers en kunstenaars: R10 en DOAZ, die beide relaties hebben met KIZ waren ook vertegenwoordigd bij het evenement met workshops en presentaties.
De foto links laat zien hoe Rob Moritz van 19 het atelier architecten samen met beeldend kunstenaar Annet van der Kamp hun samenwerkings project uitleggen. En rechts interviewt Martin Steenbeke Rana Berends, raadslid Groenlinks/de Groenen van de Zwolse gemeenteraad over het nut van deze startbijeenkomst van KIZ.
Tegen het einde van de bijeenkomst werd het bedrijf Xplosief uitgeroepen tot meest aanbevolen creatief bedrijf van Zwolle en omstreken, omdat het de meerderheid van de stemmen had gekregen. Maar de eigenlijke reden voor deze uitverkiezing lag meer in het feit dat het bedrijf zeer voortvarend en creatief de meeste mensen had gestimuleerd om hun stem op hen uit te brengen.
Hiernaast een foto van de oorkonde in handen van de studente van de CABK die het gemaakt heeft.
Er zijn de laatste tijd een aantal ontwikkelingen op gebied van de creative economy in Zwolle aan de hand, die in ieder geval gedeeltelijk terug te voeren zijn op de verhuizing van de kunstacademie van Kampen naar Zwolle.
In Kampen was de kunstacademie, de CABK, die momenteel deel uit maakt van ArtEZ hogeschool voor de kunsten, een kloosterachtige instelling. Dat was in elk geval de bedoeling van de stichters geweest en zo heeft het ook uitgepakt. Het kloosterachtige van de academie zat hem niet in het christelijke, hoewel dat wellicht op de achtergrond een beetje meegespeeld heeft. De stichters kregen in de jaren ‘70 van de vorige eeuw een cadeautje in de schoot geworpen: een aantal leegstaande kazernekomplexen in Kampen. Deze waren vroeger van het Koninklijk Nederlands Indische Leger geweest en daarna hadden die gebouwen dienst gedaan o.a. als kantoor voor de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders tijdens de verwezelijking van het Plan Lely.
Maar nu stonden die leeg en de stad Kampen zocht naar een andere bestemming. Via de toenmalige burgermeester werd contact gelegd met het Christelijk Cultureel Studiecentrum, dat toen net bezig was plannen te maken voor een kunstacademie met emanciperende doelstellingen voor het protestantse volksdeel, een volksdeel dat immers niet overmatig ruim bedeeld is met antennes voor beeldcultuur.
Toen duidelijk werd dat Kampen een reële optie was voor de kunstacademie (en overigens niet alleen de kunstacademie, maar ook een academie voor expressie door woord en gebaar en de academie voor journalistiek en de sociale academie) begon het ‘kloosterconcept’ langzamerhand een vorm te krijgen: omdat Kampen gespeend was van het culturele leven in de randstad, zouden de studenten buiten de muren van de academie niet verleid kunnen worden door wereldse genoegens. Ja, nog sterker: omdat er niets in Kampen te doen was, zouden de docenten de studenten helemaal kunnen vormen naar hun idealen: hard werken binnen de muren en veel excursies naar tentoonstellingen en steden die interessant genoeg voor hun vorming konden zijn.
Als gevolg hiervan vonden er nauwelijks wisselwerkingen tussen Kampen en de Academie plaats, enkele notoire uitzonderingen daargelaten: de themafeesten, de eindexamententoonstellingen, de ruzies tussen studenten en autochtonen, en de fameuze intocht van de koningin, welkom geheten door poorten en hoofden gemaakt door kunst-studenten.
Ook na de studie bleven er maar weinig kunstenaars en ontwerpers in Kampen wonen. De overgrote meerderheid trok weg, weg naar de randstad, naar Antwerpen, Berlijn en verder.
Met de komst naar Zwolle, naar het voormalige Sophia ziekenhuis, veranderde er veel. Niet alleen moesten er tal van logistieke problemen opgelost worden (de milieumaatregelen van de werkplaatsen werden in Kampen bijvoorbeeld gedoogd omdat ze toch zouden verhuizen, maar in Zwolle moesten de regels wel opgevolgd worden), maar ook nam de hoeveelheid beschikbare nuttige ruimte per student met de helft af. Hoezeer die maatregel ook begrijpbaar was (de hoeveelheid ruimte die de academie mag gebruiken heeft natuurlijk direct verband met de hoeveelheid geld die de samenleving hiervoor ter beschikking stelt), ze schotelde de academie grote problemen voor, die slechts met moeite op te lossen waren.
Maar de belangrijkste veranderingen lagen toch niet op dit organisatie-terrein. De verwachtingen van de Zwolse samenleving naar de mogelijkheden die de academie boodt en de veranderende inzichten van de directie & management van de academie, die een grotere nadruk legden op de communicatie van kunstenaars / vormgevers met de samenleving, zorgden voor een serie veranderingen die het karakter van het onderwijs ingrijpend aantastten. Er werden meer stages georganiseerd, maar er kwamen vooral meer projecten waarin het onderwijs samenwerkte met partijen uit Zwolle en omgeving, projecten met uitgeverij Waanders bijvoorbeeld en met de Isala ziekenhuizen.
Dat alles leverde vervolgens ook weer een ander idee op van de verantwoordelijkheid van de kunstacademie voor de samenleving. Tot dan toe werd die ongeveer als volgt geformuleerd: het opleiden van geschikte kunstenaars en ontwerpers en docenten CKV. Maar nu begonnen ook ideeën van de creatieve economie mee te spelen. De academie heeft een bepaalde hoeveelheid knowhow en die kan gebruikt worden om oudstudenten te blijven stimuleren in hun carrière, om een cultureel debat in de regio aan te zwengelen en om de creative class in de omgeving van de academie te helpen met hun éducation permanente.
Één van de projecten die de laatste tijd vanuit de academie op dit gebied zijn ontstaan is de zelfstandige stichting Het Instituut, een initiatief van Johan Wagenaar, docent van de afdeling Autonome beeldende kunst. Dit is een afdeling waar traditiegetrouw autonome kunstenaars worden opgeleid: schilders, beeldhouwers, keramisten, grafici, videokunstenaars, installatiekunstenaars, etc etc.
Dit is het soort van afdeling dat in de magere verbeeldingskracht van de politiek het eerste bezuinigd zou moeten worden. Er zijn veel te veel kunstenaars, zo luidt het gerucht in Den Haag. Ze teren op onze belastingeuro’s en we krijgen er hooguit een schilderijtje voor terug.
Het Instituut, dat oa bekostigd wordt door stad Zwolle en vooral de Provincie Overijssel en waarvan Johan Wagenaar de artistieke leiding heeft, gaat uit van een totaal andere opvatting over de rol van de kunstenaar in onze samenleving.
Het Instituut behandelt in afzonderlijke case studies maatschappelijke vraagstukken: grote infrastructurele vraagstukken, zoals de aanleg van nieuwe snelwegen, de ontwikkeling van de polikliniek van de toekomst en alternatieve vormen van toerisme. Deze vraagstukken worden in onze complexe samenleving vaak benaderd vanuit een beperkt aantal invalshoeken, die allemaal door experts ingebracht worden: een technische en wetenschappelijke benadering, een systematische benadering, die zelfs de gebruikers probeert te betrekken middels info-middagen en enquetes. Maar het nadeel van zo’n technocratische invalshoek, naast alle voordelen die het heeft, is dat er voortdurend de argwaan heerst dat niet alle mogelijke oplossingen bekeken worden, of misschien ook wel, dat niet alle mogelijke invalshoeken om naar het probleem te kijken worden meegenomen.
Het Instituut wil een bepaalde vraagstelling, bijvoorbeeld het aanpakken van de N340 in Overijssel tussen Zwolle en Ommen, niet alleen door teams van experts laten bekijken, maar hierop ook de aandacht van kunstenaars laten richten. Kunstenaars en vormgevers hebben namelijk de ingebakken neiging om vaststaande waarheden te wantrouwen en op eigen wijze nogmaals het wiel uit te vinden. Een wiel dat er dan net even anders uit zou kunnen gaan zien dan de bestaande wielen.
Een kunstenaar heeft niet voldoende technische kennis om bijvoorbeeld de genoemde N340 om te bouwen van een 80km tot een 100km weg en die weg bovendien veiliger te maken en ook nog de leefbaarheid van de omgeving te vergroten, maar hij kan wel de technische ingenieurs op andere ideeën brengen dan die ze al vanaf hun technische opleiding meegekregen hebben. Zo’n interdisciplinair team wordt door het Instituut samengesteld. Uit de infokrant Grid#00:
‘Vanaf het eerste uur zijn de creatieven in de teams vertegenwoordigd en krijgen de scheppende kunsten een gelijkwaardige plaats naast de sociale- en ontwerpdisciplines. Vooral kunstenaars zijn in staat om in schijnbaar vastgelopen zaken nieuwe invalshoeken te ontdekken.‘
Op de ‘launch’ van het Instituut, op vrijdag 4 april, die gehouden werd in de kringloopwinkel van Zwolle, werd door Annelies van der Horst van de provincie Overijssel een enthousiaste ondersteuning gegeven aan de hierboven beschreven wisselwerking tussen kunstenaars en technici. Zij maakte duidelijk dat er naast de aloude argwaan in de politiek jegens de kunstenaar als klaploper, ook een ander geluid te horen valt, een geluid dat spreekt over de kunstenaar als creatieve ondernemer, als lid van de creative class die als kunstenaar nuttig is voor de verdere ontwikkeling van de creative economy, van onze zeer complexe samenleving.
In de krant van het Instituut Grid#00 wordt op pagina 3 het volgende verteld over het eerste project, de N340 tussen Zwolle en Ommen:
‘Case
N340
Provincie Overijssel
Eveline Vermeulen – Projectleider case study N340
De eerste case study van het Instituut wordt in de inleiding van de nota Resultaten Nadere Verkenning N340 als volgt geïntroduceerd:
‘De provincie Overijssel wil de provinciale weg N340 tussen Zwolle en Ommen inrichten als een 100 km/uur stroomweg, de weg veiliger maken en de leefbaarheid vergroten. Deze opwaardering is nodig omdat de regionale bereikbaarheid de komende jaren verbeterd moet worden.’
Eerdere plannen voor de opwaardering van de provinciale weg zijn om uiteenlopende redenen verworpen. Nader onderzoek naar de verkeersintensiteit heeft uitgewezen dat de N340 een 2×2 (twee maal tweebaans) autoweg zou moeten worden. De richtlijnen voor de milieu effectrapportage schrijven voor dat verschillende tracéalternatieven moeten worden onderzocht.
Zo staat de zaak ervoor begin april 2008. Ongetwijfeld zullen er nog vele rapporten en nota’s geschreven worden over de provinciale weg om te komen tot een beredeneerde en verantwoorde Startnotitie N340; vanuit infrastructureel of ecologisch oogpunt gezien, vanuit de weggebruiker, de boer, de bewoner, vanuit de diverse betrokken bestuurlijke partners en belangenorganisaties.
Naast de pragmatische zaken die komen kijken bij een grootschalige ontwerpopdracht als de N340, is het nadrukkelijk de bedoeling van de provincie Overijssel om aandacht te besteden aan culturele aspecten van de gebiedsontwikkeling. De ‘opwaardering’ van een provinciale weg gaat niet alleen over het tracé, maar ook over het landschap met zijn specifieke cultuurhistorische waarden en geschiedenis. Naast structuren, bodemprofielen en schaalniveaus, gaat het ook over immateriële waarden van bepaalde plekken en verhalen, herinneringen.
De provincie Overijssel zoekt op dit punt contact met stichting het Oversticht en met het Instituut om een case study te wijden aan de N340. Aan het Instituut de taak de scheppende disciplines bij de ontwikkeling van de provinciale weg te betrekken.
Hoe kijken (jonge) beeldend kunstenaars en ontwerpers, (landschaps) architecten en talenten uit andere disciplines naar de weg Zwolle – Ommen? Zien zij een andere rol voor de ontwerper weggelegd, moet er meer poëzie, ritme en creativiteit in het proces? Welk landschap hebben zij voor ogen? Is dat utopisch, romantisch, platvloers, of beschouwen zij het voorbijglijdende landschap vooral als televisiebeelden? Plannen zij een stiltegebied om de rust en ruimte te eerbiedigen of wordt voorgesteld om een kartbaan aan te leggen op het noordelijke tracé om de oorverdovende stilte te doorbreken? Kunnen coloriet en abstractie, lijnvoering, beweging en geluid misschien ook een rol spelen in het ontwerp?
De komende tijd gaat het Instituut de case study N340 inrichten. Een interdisciplinair team wordt samengesteld, dat onder leiding van een aantal masters (professionals die een masterclass kunnen geven) en mogelijk een coach, ideeën en plannen gaat ontwikkelen voor de N340. Gezocht wordt nog naar een atelier achtige ruimte langs het tracé, waar het team zich kan terugtrekken voor een intensieve studieperiode. In deze ruimte kunnen workshops en lezingen plaatsvinden, gastsprekers worden ontvangen, presentaties worden gehouden en ervaringen worden uitgewisseld tussen gedreven deskundigen en oprukkende talenten. Be inspired.
Tot dusverre hebben de volgende masters hun medewerking toegezegd: choreograaf Hans van Manen, landschapsarchitecten Michael van Gessel en Katie Tedder en filosofe / dichter Renée van Riessen.’
De foto’s van het tracé van de N340 en van de choreograaf Hans van Manen komen uit Grid#00 en zijn eigendom van respectievelijk Michael van Gessel en Erwin Olaf.