John Updike
Toen John Updike op 27 januari van dit jaar overleed, was dat weer aanleiding een boek van hem te lezen. Elk boek van hem, van af het vroegste begin, bijvoorbeeld Rabbit Run, tot aan het einde, bijvoorbeeld de Widows of Eastwick, is een genot om te lezen, vol barokke beschrijvingen en psychologische inzichten. In Kunst en mystiek I heb ik volgende over Updike’s beschrijving van Lucretius, De Rerum Natura, gezegd:
Updike is meesterlijk in het tegelijk ironisch en liefdevol beschrijven van de hoop die iemand kan ontlenen aan het volstrekt hopeloze, de troost die geput kan worden uit het volstrekt onverschillige: de materie, die toevallige willekeurige botsingen van de ondeelbare deeltjes.
En het lijkt wel of Updike dat altijd probeert: troost te putten. Dit is niet iets wat direct zichtbaar is. In ieder geval niet voor veel critici. De Daily Express meldt: “Updike is the master of the fleeting moment, the point at which the seemingly mundane becomes crystallized into realizations of the most profound insight.” En Time citeert in zijn obituary John Upike ‘the observor’: “My subject is the American Protestant small town middle class. I like middles. It is in middles that extremes clash, where ambiguity restlessly rules.” Updike als de observator, die de tegenstrijdigheden van de White Anglo Saxon Protestant in de USA genadeloos bloot legt.
John Updike
Natuurlijk is dit beeld niet onterecht, want hij observeert inderdaad genadeloos, maar daar is niet alles meegezegd. Hij kan bijvoorbeeld prachtig en humorvol over zijn observaties schrijven. En ook dat is niet alles. Gelukkig maar, want een kunstwerk dat alleen maar scherp observeert en ons vervolgens in mooie volzinnen, gekruid met wat humor, de observaties voorzet is niet blijvend interessant. Het wordt pas interessant als het ons ook iets over ons zelf leert. En Updike leert ons inderdaad iets over onszelf, al was het maar omdat hij onze cultuur beschrijft met een gepaste hoeveelheid mededogen.
Neem nou het boek dat ik uit mijn boekenkast haalde toen ik in de krant las dat Updike overleden was: Seek my face. Het verscheen in 2002, maar het is geschreven juist voor de val van de Twin Towers in september 2001. Het onderwerp is de zeer romantische en bijna heroïeke geschiedenis van het Abstract Expressionisme, de eerste echte Amerikaanse kunstvorm met Jackson Pollock, Barnet Newman en Mark Rotko, uitlopend in de Popart van Andy Warhol. De vorm van het boek is een interview van een jonge journaliste met een oude kunstenares en drievuldige weduwe.
Jackson Pollock, foto door Hans Namuth uit Wikipedia
Haar eerste echtgenoot, een kunstenaar is duidelijk gebaseerd op het leven van Jackson Pollock. En zijn vrouw, Lee Krasner, is voor een groot gedeelte een inspiratiebron voor de hoofdpersoon van Seek my face. Maar ondanks deze overeenkomsten is het boek geen kunsthistorisch betoog, of in ieder geval niet alleen. Het interview van de jonge kunsthistorica met de oude kunstenares, Hope genaamd, geeft Updike de mogelijkheid om in het tijdsbestek van 1 dag de hele geschiedenis van de New Yorkse kunstscène vanaf de jaren dertig tot aan ongeveer de jaren zeventig te behandelen. En hij doet dat fenomenaal. Ik heb nergens zo’n inzicht gekregen in de motivaties, de verwachtingen en angsten van iemand als Jackson Pollock als in dit boekje. Ook de reacties van het publiek, de medekunstenaars en de galeries (Peggy Guggenheim, bijvoorbeeld), op deze nieuwe, deze echt Amerikaanse kunstvormen, worden in de herinnering van de oude Hope beschreven met zoveel psychologisch inzicht en een door haar ouderdom afgevlakte mixture van heimwee naar en afkeer van die periode uit haar leven, dat het boek geen afgeronde kunstperiode oproept, maar een levende stroom, waarin de begeerten en wensen en angsten heel dicht tot ons komen:
I saw how he suffered making them (said Hope to Kathryn), those early ones, when they still had names and were more vertical than horizontal in shape, are among my favourites. Galaxy – they were all galaxies in a way. We could see the stars out on the Island in a way we could never in the city. Full Fathom Five, Sea-Change, when there was still some brushwork mixed in with the drips. Cathedral, Phosphorescence. He had discovered aluminium paint, gallons of it sold right of Henry Drayton’s shelves. There had never been anything like those paintings he did in the cold those first winters. He said it was cold but the light, with the snow, in the barn was glorious. He was so excited how they were turning out, so proud that, as you know, one of the first mural-sized ones, he slapped his hand loaded with black paint along the top as if to say, ‘I made this’. (pag 92)
And there is so much innocence in that man dancing and kneeling around the piece of canvas on the floor, such sweet childish absorption in the doing, that I want to hug him and beg his forgiveness for bringing him out to where he could wrestle beauty to a fall and yet being unable to show him how to get any lasting happiness out of his having done it. (pag 103)
John Updike
Maar het boek heeft niet alleen als thema het oproepen van die historische tijd, van die nu overleden mensen en hun valer wordende kunstwerken. Het probeert nog een andere laag aan te boren. Dat wordt in de eerste plaats al duidelijk uit de titel: Seek my Face wat een citaat is uit Psalm 27:
You speak in my heart and say, “Seek my face.” Your face, Lord, will I seek.
of in de Statenvertaling:
Mijn hart zegt tot U: Gij zegt: Zoek Mijn aangezicht; ik zoek Uw aangezicht, o HEERE!
Harold Rosenberg noemde de stijl van Pollock Action painting en benadrukte dat de handeling op het canvas een bevrijding van waarde, van politieke, esthetische en morele waarde, was en Clement Greenberg, een andere Amerikaanse kunstcriticus, zag de hele kunstgeschiedenis tot nu als een voortgaande bevrijding van historische inhoud, en Jackson Pollock als de culminatie van die beweging. Maar met de titel Seek my face, benadrukt Updike dat er nog iets anders aan de hand is in de kunstgeschiedenis. Dat met de stellingname van de Rosenbergs en Greenbergs niet alles gezegd is. Dat ‘iets anders’ is natuurlijk een religieuze of in ieder geval een existentiele laag in de kunst. Updike betoogt met de titel hetzelfde wat een andere lijn van kunsthistorici, om te beginnen met Robert Rosenblum, en zijn boek Modern Painting and the Northern Romantic Tradition: Friedrich to Rothko, betoogt, namelijk dat er naast een zuivere vormgeschiedenis in de kunst ook een andere lijn aan te tonen is. En die lijn is een complement van de secularisatie of ontkerkelijking van de westerse samenleving. Een lijn die juist probeert op te zoeken wat er in de secularisatie verloren ging.
Waar een negentiende eeuwse bioloog als Ernst Haeckel de materialistische stelling aanhing dat er niets buiten de materie is, dat alles wat er is uiteindelijk te herleiden valt tot materie, tot die toevallige willekeurige botsingen van de ondeelbare deeltjes, zoals Updike het in The Witches of Eastwick beschrijft, daar zoeken sommige kunstenaars (en volgens Rosenblum zijn dat hele generaties kunstenaars, vanaf Friedrich tot aan Rotko toe) in de abstractie naar het Aangezicht van God.
John Updike, alle fotos afkomstig van de talkshow Charlie Rose, 12 november 2008
En ook deze laag is niet de laatste, meest diepe laag van het boek van Updike, want het is ten diepste een roman, een kunstwerk met alle ambivalenties van dien. Updike betoogt in dit boek niets. Hij roept werelden op. Hij beschrijft het proces van herinnering in de ouder wordende Hope. Een herinnering die steeds weer teruggrijpt op haar vroegste jeugd in de protestantse Quaker gemeenschap van Pennsylvania. Seek my face begint met deze vroegste jeugd, heeft er gedurende het interview voortdurende flashbacks naar (bijvoorbeeld via de leunstoel van haar opa Ouderkirk, die nu in haar woning staat), en eindigt met een visioen van haar grootvader die haar bezoekt. En dit bezoek is tegelijk een herinnering aan de geborgenheid van haar vroegste jeugd, als een soort voortuitblik naar een hemel waarin Hope wel of niet gelooft. De ontroering die deze laatste scène bij me opriep was dezelfde die in Home, van Marilynne Robinson, getriggerd werd. Daar, net als in Seek my face, is ‘thuis’ de ongemakkelijke verwijzing naar de hemel. Het is ongemakkelijk omdat er altijd de kans is dat het zoeken (in het verleden of in de abstractie) niets vindt. De allerlaatste woorden van de roman zijn dan ook ‘and she is afraid of finding nothing‘.
Maar zoeken dat blijven we doen.
]]>
Maar goed, optimisme dus. Een optimisme van de vrijheid die ontstaat door een steeds verder evoluerende technologie en belichaamd is in de Culture, een samenleving ergens in de melkweg, niet noodzakelijk in de toekomst, waarin de bewoners, humanoid, maar ook andere levensvormen, de vrijetijdscultuur tot het hoogtepunt hebben opgetild.
Niets hoeft, alles mag als consenting adults onder elkaar. Extreme aanpassingen van het lichaam zijn alledaags: gender veranderingen, alle soorten transplantaties, extreem lange levensduur: als je het wilt kun je het krijgen. Er bestaan geen lelijke mensen meer, tenzij ze het zelf willen, geen afschuwelijk deformaties van het lichaam als gevolg van brandwonden of andere ongevallen.
De omgeving is volledig naar de hand van de mens gezet: grote schepen, kilometers doorsnee, doorkruisen de ruimte, van geterraformeerde planeet naar ringwerelden van miljoenen kilometers doorsnee of naar kunstmatige manen waar op vele lagen vele verschillende beschavingen tegelijk naast elkaar wonen. Natuurlijk zijn al deze paradijselijke werelden niet helemaal los van problemen: het toeval, de onzekerheid ingebakken in de materie, ligt altijd op de loer en kan ons geluk verstoren. En ook de stompzinnige eigenwijsheid van de mens om goede opvoeding en adviezen van vele wijzen in de wind te slaan kan desastreus uitpakken. Gelukkig zijn er de vele denkende machines, drones, minds, die ons tegen al te veel klunzigheid en toeval beschermen.
Geld is niet meer aanwezig, daar er geen bezit meer is: alle materiële voorzieningen die iemand wil hebben, kan hij immers krijgen dank zij de technologie. En de koers van de samenleving wordt bepaald door een vorm van raden-democratie die dank zij de technologie niet in een Poolse Landdag verandert.
Hoewel, hoewel: er zijn ook suggesties in sommige van Banks’ boeken dat deze hele democratie een farce is, in stand gehouden door de minds, die ondoorgrondelijke, extreem gecompliceerde machine-intellecten. Wie kan zeggen wat zij denken, wat ze onderling afspreken? Vaak is dit een thema in diverse debatten, maar omdat niemand ooit een antwoord kan geven op deze vraag en omdat het plezier in al zijn veelvuldigheid en oneindigheid gewoon door kan gaan is ook het debat over deze democratie één van de vele pleziertjes die die Culture-bewoner heeft.
De Culture is in deze beschrijven een extrapolatie van onze eigen Westerse vrijetijds en consumentencultuur. Het is antwoord op de vraag naar de mens: wat is het doel van de mens? Zichzelf te verwerkelijken, zegt de hedendaagse zielzorger. Zichzelf te verwerkelijken, zegt de Culture, in een onafzienbare hoeveelheid tijd (ouderdom bestaat niet, tenminste niet als noodlot) in een onafzienbare hoeveelheid ruimte.
Als dit paradijs, dat in verschillende boeken van Iain M. Banks, om te beginnen bij het fantastische Consider Phlebas, via intrigerende als Feersum Endjinn, tot zijn nieuwste zojuist verschenen Matter, meer en meer uitgewerkt wordt, het enige was, dan zou een kleine novelle volstaan: al die dikke, soms meer dan 400 pagina’s grote werken zouden dan behoorlijk saai worden met alleen beschrijvingen van de spelende mens.
Maar gelukkig is er het kwaad. En dat kwaad, waar Banks vele pagina’s aan besteed, vindt altijd en zonder uitzondering plaats in technologisch primitieve culturen. Zeg maar aarde anno nu en eerder. Banks wijdt heel veel pagina’s in zijn boeken aan deprimerende beschrijvingen van massaslachtingen, volkerenmoord, weapons of massdestruction, extreem sadistisch geweld, verheerlijking van oorlog en martiale levenshouding en dergelijke. Hij doet dit met zoveel overgave, dat je als lezer soms moeite hebt om uit te maken of hij dit alles met een zeker masochistisch plezier beschrijft of uit een behoefte om het zo zwart af te schilderen dat het een afschrikwekkend pedagogische effect krijgt.
En tussen deze twee polen in, tussen het extreem technologische vrijetijds paradijs van de Culture en de primitieve agressieve en oorlogzuchtige andere ‘beschavingen’, zit de geheime dienst van de Culture: Special Circumstances, een onderdeel van de diplomatieke dienst van de Culture. Deze geheime dienst is het minst democratische orgaan van de Culture. In tegenstelling tot andere onderdelen van de Culture, waar iedereen aan deel kan nemen (ook intelligentie en andere competenties zijn design, zijn veranderbaar en dus binnen ieders handbereik) moet je hier voor gevraagd worden. Ook dit biedt voortdurend stof tot discussie, net als de ‘ware bedoelingen’ van de minds, maar omdat ook dit nooit een bevredigend antwoord oplevert èn omdat Special Circumstances een orgaan is dat een heleboel narigheid op een afdoende afstand houdt, blijft de situatie zoals die is.
Deze geheime dienst maakt gebruik van mensen die niet gelukkig zijn in het paradijs, mensen die de veelheid aan verstrooiingen niet boeiend genoeg vinden, die de riskante sporten niet extreem genoeg vinden (als je niet wilt, ga je niet dood, hoe gek je ook doet, er is altijd wel een machine die jou beschermd). Vaak zijn het mensen die ergens in hun jeugd beschadigd zijn geraakt door het geweld in een primitieve cultuur en pas op wat latere leeftijd onderdeel van de Culture zijn geworden. Rust en troost vinden zij uiteindelijk niet in het technologische paradijs en dus worden ze deel van het beschavingsoffensief van Special Circumstances. Dit beschavingsoffensief lijkt in een aantal gevallen nogal op de pogingen van Busch junior om het Midden Oosten te beschaven: dwing ze om democratie te omarmen en de rest komt vanzelf wel. Deze dwang wordt overigens maar in een beperkt aantal keren door oorlog opgelegd: nee, meestal gebeurt het door het stimuleren tot technologische ontwikkeling. Dit is trouwens nog een aspect dat doet denken aan Busch junior: een optimistisch geloof dat toekomstige technologie onze huidige problemen zal oplossen.
Iain M. Banks is op zijn best in het beschrijven van de missie van de getroubleerde geheime agenten. Vanaf ‘Consider Phlebas’ zijn deze krijgers ongelukkig in de Culture en ongelukkig in de primitieve omgevingen waar ze moeten werken, maar altijd plichtsgetrouw, meestal tot in hun dood. De titel van zijn eerste boek is een citaat uit ‘The Waste Land’ van T.S. Eliot, waarin Phlebas, een Phoenicische krijger en handelaar, dood in het water ligt en de lezer opgeroepen wordt hem te herinneren:
“Phlebas the Phoenician, a fortnight dead,
Forgot the cry of gulls, and the deep sea swell
And the profit and loss.
A current under sea
Picked his bones in whispers. As he rose and fell
He passes the stages of his age and youth
Entering the whirlpool.
Gentile or Jew
O you who turn the wheel and look windward,
Consider Phlebas, who was once handsome and tall as you.”
Heiden of Jood, jij die aan het stuur staat en de koers bepaalt, herinner je Phlebas, die eens net zo mooi en groot als jij was. De vergankelijkheid geschilderd tegen de achtergrond van een Culture waarin vergankelijkheid geen noodlot maar een individuele keuze is, en dus een projectie van onze Westerse consumentenwereld. Dat is de onderliggende rode draad in al de Space Opera boeken van Iain M. Banks, een rode draad die niet direct duidelijk wordt uit 1 boek, maar die bij het lezen van meerdere van zijn boeken langzamerhand oplicht, als een foto in een ontwikkelingsbad.
En eigenlijk is dit ook het thema van Huxley’s Brave New World, een van de eerste science fiction boeken die ik las (na, natuurlijk, de Jules Verne romans): hoe kan echt menselijk leven met alle hoop en wanhoop bestaan als alle vergankelijkheid uitgebannen is.
En als je het hebt over kunstwerken die gebouwd zijn rondom de vergankelijkheid hoef je niet ver te zoeken. Johannes Brahms citeert in zijn Deutsches Requiem (dat afgelopen weekend uitgevoerd is als afscheidsconcert van Valery Gergiev in Rotterdam) de Psalmen: Denn alles Fleisch ist wie Grass, Al het vlees is als gras, des morgens groeit het en ’s avonds is het verwelkt. En de bariton zingt: ‘Herr, lehre doch mich, das ein Ende mit mir haben muß, und mein Leben ein Ziel hat, und ich davon muß, und ich davon muß…‘. Denk ook maar aan zijn Vier Ernste Gesänge, afgerond na de dood van zijn levenslange vriendin Clara Schumann: Denn es gehet dem Menschen wie dem Vieh, het gaat de mens zoals het vee…
Het antwoord van Iain M. Banks is dus dubbelzinnig: Technologie maakt vrij. Dit wil zeggen: een vreedzame samenleving met alle mogelijke ontplooingsmogelijkheden voor de spelende mens is mogelijk, indien de techniek voortschrijdt, maar de vrijheid die zo verkregen wordt komt met een angel, of liever gezegd, de angel van het traditionele vergankelijke bestaan is er uit gehaald. Voor de Special Circumstances agent is de ontmoeting met de vergankelijkheid in de technisch primitievere culturen wezenlijker dan de spelletjes in de Culture. En hoewel het spelen van de mens in de Culture bijna altijd draait om kunst, om festivals, om jezelf als kunstvoorwerp neerzetten, om het aanpassen van het landschap aan eigen esthetische normen, kun je je afvragen of het wel kunst is, als kunstwerken als The Waste Land en Ein Deutsches Requiem eigenlijk niet gemaakt kunnen worden in de Culture, daar vergankelijkheid er niet voorkomt. Het meest interessante van Banks is dus eigenlijk dat hij op de een of andere manier het spelen van de Culture als een reeële optie blijft zien, want de ellende van de laag-technologische culturen is in ieder geval geen optie.
]]>De winter is voorbij, maar het genoegen in bed te lezen, met het dekbed zoveel mogelijk over mijn hoofd, een warme kruik bij de voeten en Les Miserables of de graaf van Monte Cristo, of een Dickens (allemaal voor de 3e of 4e keer) … daar kan geen Sporthuis Centrum of Disneyworld tegenop. Of straks in de zomer, bij de tent, met een koud biertje onder handbereik Consider Phlebas voor de 3e of 4e keer lezen.
Ook voor schilderijen of beeldhouwerken, net als trouwens voor gedichten nu ik er over nadenk, geldt dit genoegen: bij het voor de tweede of derde keer bekijken heb je weliswaar andere ervaringen dan de eerste keer, maar je ontdekt ook vaak nieuwe dingen in deze werken en me bekruipt eigenlijk nooit de argwaan dat de volgende keer deze werken zullen gaan tegenvallen. Tenminste niet die werken die interessant genoeg zijn.
Maar dat heb ik bij films eigenlijk nooit of bijna nooit. De tweede keer een film bekijken die mij bij de eerste keer ontroerd heeft, levert wel een interessante ervaring op, maar de film wordt er niet interessanter door. Onlangs heb ik Apocalypse Now voor de derde keer gezien. De eerste keer was begin jaren ‘80 in een bioscoop in Parijs. Deze locatie was overigens toeval: we waren daar op vakantie en zagen de aankondiging. De ervaring van die eerste keer staat me nog goed bij: ik was toen zwaar onder de indruk van de beelden, de muziek, de ‘horror, horror’ – scenes van captain Kurtz, de helicopters met de operateske Wagner-geluiden, het vreedzame dorpje dat zo meteen in een vuurzee uit elkaar zou spatten, de drugs, de zinloosheid. Enfin, iedereen die deze film gezien heeft, zal zich moeiteloos herkennen in deze opsomming van heftige beelden. Maar wat ik die eerste keer niet begrepen heb, was het plot: ik kon na afloop van de film niet na vertellen waarover die ging, terwijl ik emotioneel toch ongeveer zo aangeslagen was als de aarde na de comeet-inslag 65 miljoen jaar geleden.
Bij de tweede keer bekijken, een paar jaar geleden vielen me drie dingen op: Ten eerste kon ik me bijna elke scene herinneren, ik ontdekte eigenlijk geen nieuwe details. Ten tweede was ik lang niet zo aangeslagen, hoewel ik het nog wel een goede film vond. Ten derde begreep ik het plot. Ik begon te begrijpen waar het Francis Ford Coppolla om te doen was, wat hij had willen overbrengen en vooral met welke filmische middelen hij dat probeerde te doen.
Ik heb dat vaker bij mezelf ervaren en zoek het soms zelfs op: een eerste keer kijken van een film levert een oordeel op: goede film of slechte film. Een goede film is een film waarin ik meegesleept wordt, emotioneel of esthetisch of hoe dan ook.
Een tweede keer kijken van een goede film levert dezelfde ervaring op als het voor het eerst bekijken van een slechte film: ik neem de regisseursplaats in en begin te analyseren welke middelen hij gebruikt om te bereiken wat hij wil bereiken. Bij een goede film lukt hem dat dus en bij een slechte film niet, wat dus op zich interessant genoeg is.
Vanwege deze ervaring (die misschien eerder een regel met uitzonderingen dan een natuurwet is) durf ik eigenlijk een aantal films die ik vroeger erg goed vond niet meer te bekijken. Dat geldt niet alleen voor Ben Hur, de eerste film die ik in de bioscoop heb gezien (een zaaltje in Hogeveen), maar ook voor de werken van Tarkowski, Metropolis van Frits Lang, de films van Ingmar Bergman en nog zo wat.
Waarom zou dat zijn: dat boeken ook bij het 2e en 3e keer lezen boeiend blijven, maar films na de eerste keer al hun magie verloren hebben?
Misschien omdat films eigenlijk alles al uitspellen. Bij een tweede keer een film bekijken valt je niet iets nieuws op: je hebt alle details al gezien. We zijn de laatste eeuwen natuurlijk ook heel sterk visueel getraind en daardoor ontgaat ons niet zo heel veel van zo’n film. Bij een schilderij of een beeldhouwwerk zou je datzelfde verwachten, maar omdat zo’n werk meestal iets vooraf of erna veronderstelt, iets wat door de toeschouwer ingevuld moet worden op basis van het ’statische’ werk, is dat iets wat de volgende keer weer anders kan aanvoelen. Een boek spelt veel meer uit dan een schilderij, maar het zijn woorden, geen beelden. De beelden ontstaan in het hoofd van de lezer bij het lezen van de tekst, en liggen dus niet heel erg vast.
Een film stimuleert dus veel minder dan een boek, een schilderij of een beelhouwwerk de verbeeldingskracht van de beschouwer. Misschien is dat de verklaring voor de metaalmoeheid die ik eerder bij films dan bij boeken en schilderijen ervaar.
]]>
Onlangs stuitte ik op een interessant artikel in The Wall Street Journal, met als titel: “Why we’re powerless to resist grazing on endless webdata” oftewel “Waarom we ons niet kunnen verzetten eindeloos het Internet af te stropen.” De schrijver van dit artikel gebruikt evolutionaire argumenten om duidelijk te maken dat we in de Olduvai Gorge in Afrika (waar sommige van de vroegste overblijfselen van onze menselijke soort gevonden zijn, daterend uit ca 2 tot 4 miljoen jaar geleden) noodzakelijkerwijs gespitst waren op NIEUWS. Alles herhaalt zich steeds maar weer, de zon gaat op en de zon gaat onder, maar het gevaar zit in de afwijking van het patroon: de sabeltandtijger (die destijds in de Olduvai Gorge in Afrika nog niet bestond, een dier van ca 30.000 jaar geleden, vooral in koude streken gespecialiseerd) die plotseling opduikt moet onderscheiden worden van de dagelijkse sleur. Als dat niet gebeurt is er helemaal geen dagelijkse sleur meer.De mens is volgens de schrijver van het artikel een infovoor. Dit wordt ondersteund door neurowetenschappers die onderzoek naar hersenactiviteiten als volgt samenvatten: Als we nieuwe informatie krijgen, produceren we opium-achtige stoffen in onze hersenen, die maken dat we verder opzoek gaan naar nieuwe informatie om hetzelfde plezier te beleven. Weg met de sleur. Infovoren, dat zijn we, vluchtend voor de verveling, steeds op zoek naar de volgende informatie-roes.
Net als de onbeperkte hoeveelheid goedkoop voedsel in het Westen veel te overdadig is voor onze evolutionaire behoefte aan voedsel (je weet nooit wanneer die sabeltandtijger opduikt: nu eten, snel!), kunnen wij geen weerstand bieden aan de onbeperkte hoeveelheid prikkels die het World Wide Web ons biedt: we surfen maar door.
Dit doet me denken aan een ander fenomeen: ondanks het feit dat er enorm geïnvesteerd wordt in electronische lees-apparaten, van gewone computerschermen tot aan speciaal voor het lezen van teksten gemaakte readers, is deze vorm van boekenlezen tot nu toe niet populair geworden. Ik denk dat het niet kan liggen aan de apparaten, een argument dat je vaak hoort: lezen van een computerscherm zou dan vermoeiend zijn (het beeld zou trillen). Maar sommige van die apparaten zijn juist heel rustgevend voor de ogen. En anderzijds: in de praktijk van de arbeidsdag lezen heel veel mensen heel veel informatie vanaf beeldschermen, waarschijnlijk veel meer dan ze ooit in boeken lezen. Dus zit de onpopulariteit van het boekenlezen vanaf beeldschermen niet zozeer in de beeldschermen.Nee, de reden hiervoor heeft te maken met het infovoor zijn van de mensenlijke soort: boeken beperken de informatie-zoek drift van de mens. Je zit in een stoel (biertje erbij) en leest in het boek. Krijg je naar aanleiding van het gelezene een associatie die je zou willen naspeuren, dan moet je het boek neerleggen, uit de stoel stappen en naar de boekenkast lopen, of de computer aanzetten. Allemaal wat veel werk: je wordt eerder gestimuleerd het boek maar uit te lezen.
Het lezen van hetzelfde boek op de computer is veel vermoeiender: elke verwijzing in het boek is meteen na te speuren op het internet, en dat doe je ook vaak. Voor je het weet ben je met heel iets anders bezig.
En een tweede associatie die ik had bij het Wall Street Journal artikel had te maken met kunst: de vraag waarom sommige kunstwerken interessanter zijn dan andere (om maar te zwijgen van de vraag wat überhaupt kunst onderscheid van geen kunst) zou ook wel eens gedeeltelijk hiermee samen kunnen hangen:
Ik blijf vaker staan bij een schilderij of een ruimtelijk werk als er dubbelzinnigheid in zit. Als de betekenis of de bedoeling van de kunstenaar meteen duidelijk is, dan zakt mijn nieuwsgierigheid al snel. Hoe meer interpretaties een kunstwerk kan oproepen, hoe langer ik geboeid blijf.
Natuurlijk zitten er meer aspecten aan kunstwerken (bijvoorbeeld het gesprek in het werk met de hele cultuur, de vragen die aan mij gesteld worden, het zoeken naar evenwicht van de kunstenaar of juist het zich ertegen verzetten, etc etc), maar het prikkelen van de nieuwsgierigheid is toch een heel interessante laag. ]]>