Doodzonden en infoporno

Vanochtend heb ik zoals gewoonlijk de boterhammetjes voor overdag gesmeerd, de thee gezet en het kopje cruesli met volle yochurt aangevuld. Vervolgens, en dit komt heel precies, rechts aan de rand van de tafel eerst het gevulde theekopje en daarachter in een rechte lijn het bakje cruesli geplaatst. Links hiervan de ochtendkrant, Trouw. Een pen tussen theekopje en krant, gereed voor de sudoku, lepel in de yochurt-cruesli.

Na de eerste pagina’s gelezen te hebben, stuitte ik op de afdeling Religie & filosofie, met daar een kopje: “Stichting vindt níet bekeren van joden de grootste zonde”. In het reformatorische blad Terdege stelt de directeur van de stichting Israël en de Bijbel, Ton Stier, dat Joden die zich niet tot het christelijk geloof bekeerd hebben verloren zijn. Letterlijk staat het er nog iets scherper: “als een Jood sterft zonder dat hij zijn Messias (Jezus) kent, gaat hij naar de hel.”

Deze uitspraak, waarin een verband gelegd wordt tussen ongeloof en hel, klonk geruststellend vertrouwd in mijn oren, zo tijdens het ontbijt, en die uitspraak heeft vandaag de hele dag een beetje nagesudderd: dat we hier in het ondermaanse kunnen bewerken dat we later, na onze dood, in de hel gestopt worden, een plek, zeg maar, waar we een eeuwigheid kunnen besteden aan de vijf stadia van rouwverwerking van Kübler-Ross. Visioenen van Dante en Hieronymus Bosch spookten vandaag tijdens wat saaiere vergaderingen door mijn verbeelding.

Bij het nazoeken van het citaat op de website van de stichting vanavond, bleek dat ‘de media’ het fout geciteerd hadden en dat ze nergens in het interview gesproken hadden over de hel.

Jammer.

De meest explicite uitspraak die ik op de website van de stichting kon vinden was deze: “De grootste zonde voor een bedoeïen is weten waar de bron ligt, maar dat verzwijgen.” Hier is “bron” een metafoor voor de kennis van het evangelie. Het is weliswaar een zonde, het niet vertellen aan de joden dat Jezus ook hun verlosser is, maar er wordt niet verteld wat daar dan de consequentie van zou zijn.

Helderheid in dezen is een groot goed. En toen ik aan het bijkomen was van de teleurstelling over gebrek aan duidelijkheid bij de op het eerste gezicht zo rechtzinnige stichting, herinnerde ik me dat de Roomse kerk een duidelijker geluid laat horen over het verband tussen zonden en verdoemenis. Zij heeft het over een lijst met doodzonden:

Avaritia (gierigheid, greed)
Invidia (jaloezie, afgunst, envy)
Ira (toorn, wrath)
Luxuria, vroeger fornicatio (extravagantie, lust)
Gula (onmatigheid, gluttony)
Acedia (traagheid, sloth)
Superbia (trots, pride)

Bij Dante’s Divina Commedia komen de mensen die zich te buiten gegaan hebben aan een van deze zonden in de hel terecht. Duidelijke taal met grafische beschrijvingen van hun kwellingen. Maar deze beschrijvingen gaan altijd over mensen die al overleden zijn. Kunnen we ook voorspellingen doen? Kunnen we zeggen wie er meer kans heeft om voor altijd in brandende pek of stroperig ijs gevangen te zitten? We hebben behoorlijk veel gegevens. Het Centraal Bureau voor de Statistiek en onderzoeksbureau Motivaction leggen lijsten aan van alles en nog wat: stemgedrag, sociale structuren, taalpatronen en wat al niet. Maar helaas kun je er niet terecht voor een overzicht van wie wat en waar zondigt.

Hoe anders is dat in de Verenigde Staten. Daar heeft de Kansas State University  dit voorjaar grondig onderzoek gedaan naar de 7 doodzonden en duidelijk aangewezen waar de mensen verdoemenis wacht en waar de kans groot is om in de hemel te komen. Toegegeven, de sociale geografen van Kansas State hebben wel wat voorwerk moeten verrichten om de zonden te kunnen aanwijzen, maar na dit werk was het mogelijk om geografisch de doodzonden op een kaart aan te wijzen, als een vlinder vastgeprikt in een museum, als een scud-raket gebiologeerd in de radar van een patriotsysteem, onontkoombaar.

Geelbruin op de kaart is neutraal (Het is overigens niet zeker of dit geruststellend is: “Ik weet wat u doet, hoe u niet koud bent en niet warm. Was u maar koud of warm!  Maar nu u lauw bent in plaats van warm of koud, zal ik u uitspuwen.” Openbaring van Johannes, hoofdstuk 3 vers 15 en 16)

Blauw is weinig zonde

Rood is veel zonde

Avaritia, Gierigheid

Avaritia, Gierigheid, Afgunst

Gierigheid (avaritia) werd berekend door gemiddelde inkomens te vergelijken met het aantal mensen dat beneden de armoede grens leeft. Hoe meer rijke mensen temidden van veel armoede, hoe groter de zonde der gierigheid in die streek. Het midden van de USA ziet er goed uit. Maar California en de Noord Oostkust moet zich zorgen maken. Ook Chicago, de streek rond Seattle en Florida (met veel rijke bejaarden) ziet er verdorven uit.

Invidia, jaloezie

Invidia, jaloezie, Naijver

Jaloezie of Invidia werd berekend door het totale aantal inbraken, diefstallen, leeghalen van auto’s en dergelijke te berekenen en te vergelijken met elkaar. Opmerkelijk is dat de Noord Oost kust hier beter scoort dan bij de vorige zonde. Ook de streek rond Chicago doet het hier beter.

Ira, wraakzucht

Ira, Wraakzucht, Toorn

Het getal van geweldsdelicten per hoofd van de bevolking werd gebruikt om het niveau van de Ira, toorn, wraakzucht, te bepalen. Zelfde beeld als bij jaloezie, behalve dan dat hier de streek rond Seattle veel beter scoort.

Wellust

Luxuria, Lust, Wellust, Extravagantie

Wellust werd berekend door het aantal SOA’s te berekenen. Hier zit de rotte plek duidelijk in de zuidelijke staten van de voormalige Confederatie.

Onmatigheid

Gula, Onmatigheid, Gulzigheid

Het aantal fast food restaurants per hoofd van de bevolking was de sleutel tot onmatigheid of  gulzigheid. Het midden van Texas en de streek rondom Washington is hierin extreem. Let wel: extreem voor een land als de USA, waar de schrijver dezes ooit te horen kreeg, toen hij een medium pizza wilde bestellen: “Medium? MEDIUM? But don’t you know that medium is HUGE? Please settle for small, you’ll have enough.” Wijze raad in een door obesitas geplaagd land.

Traagheid, luiheid

Acedia, Traagheid, Luiheid

Traagheid werd op een interessante manier berekend: door de uitgaven voor kunsten, vermaak en vrije tijd te vergelijken met het niveau van werkgelegenheid: hoe minder werkgelegenheid en groter de uitgaven voor kunst, vermaak en vrije tijd, hoe groter de zonde der traagheid (zoals Karl Barth die formuleert), of gemakzucht, luiheid. Hier is in de USA geen duidelijk patroon te herkennen: Amerikanen zijn verspreid traag.

Hoogmoed, trots

Superbia, Hoogmoed, Trots

En last but zeker not least de zonde der hoogmoed, trots. In deze studie is trots de wortel van alle zonden. Dus is deze überzonde samengesteld uit alle andere zonden en is de kaart berekend op grond van de andere kaarten. Oost, Zuid-oost en Zuid-west moeten zich zorgen maken. Laten ze delen van de Openbaring van Johannes lezen over vuurpoelen, gevuld met brandende zwavel, waar het geween is, en tandengekners. Of anders Dante, en dan niet Paradisum, maar Inferno.

Het rechtvaardige Amerika bestaat gelukkig ook. Het ligt in het Middenwesten in een boog onder Chicago door tot vlak voor de grote steden van het Oosten. Hardwerkende, godvrezende mensen met respect voor andermans eigendom en voorkeur voor gezond voedsel. Goed volk.

Waarom is dit uitgedokterd? Waarom zijn hier vele uren van duurbetaalde onderzoekers in geinvesteerd? “It’s too much fun” sprak de hoofdonderzoeker, Thomas Vought. Plezier? of toch een beetje Hoogmoed?

Waarom besteed ik hier aandacht aan? Traagheid, omdat ik in deze tijd eigenlijk andere, nuttigere dingen had moeten doen? of een beetje Afgunst op mensen die zulke mooie grafieken mogen maken? Of gewoon Lust: de lol in grafieken waarmee de meest onzinnige dingen bewezen kunnen worden?

Bronnen, zie: Wired, Las Vegas Sun

Ka’aba in Calvinistisch Dordt

Bedevaartsrituelen in Dordrecht

Bedevaartsrituelen in Dordrecht

Het Hof in Dordrecht, vrijdagmiddag 4 september, iets na vieren. Een spiegelende kubus van 4×4x4 meter. Er om heen mensen in witte doeken in processie. Tromgeroffel.

Aziz Bekkaoui, de modeontwerper en kunstenaar die in 2007 het project Lonsdale Burkas heeft gemaakt (Burka en Lonsdale zijn in de ogen van Aziz twee ’extremistische uniformen’), heeft weer in een botsing van culturen zijn inspiratie gezocht. In het centrum van de Calvinistische biblebelt, Dordrecht, heeft hij een bedevaartskubus opgericht.

calvinisten en niet-calvinisten

calvinisten en niet-calvinisten

In Dordrecht notabene. Waar de Statenvertaling is opgericht en waar de Dordtse Leerregels, artikelen tegen de veel te rekkelijke Remonstranten, geschreven zijn. In het hart van 17e eeuws Nederland, dat de leer van Calvijn goed kon gebruiken als wapen in de strijd tegen de onrechtvaardige koning in het verre Spanje. Een Nederland dat gaandeweg ontdekte dat de sobere, intellectuele waarden van het Calvinisme ook paste bij een gemoedstoestand die dijken bouwde en polders aanlegde: strak, berekenbaar, onder een heldere stralende hemel.

En in dit Nederland en deze stad Dordrecht, richt een nakomeling van de Moren, iemand uit een duidelijk islamitische cultuur, een bedevaartskristal op dat allerlei connotaties van hèt bedevaartsoort der moslims heeft, een Ka’aba, maar dan spiegelend.

De Kaäba in Mekka

De Ka'aba in Mekka

Ook de witte kleren der genodigden en het lopen om de kubus zijn verwijzingen naar een ritueel dat meer in Mekka dan in Dordrecht past. Geen wonder dat  kerkgenootschappen der goede stad bezwaren hadden tegen dit kunstwerk. Volgens Dordrecht.net had koster G. de Boon van de gereformeerde bondskerk, de Augustijnenkerk die pal aan het Hof staat, bezwaar gemaakt tegen de plaatsing. Hij vindt het aanstootgevend, dat een kunstzinnig symbool uit de Islam, dat lijkt op de Kaabä in Mekka, in het Calvijnjaar in Dordt wordt onthuld.

Spiegelend

Uw auteur als toerist & pelgrim

De site van het Reformatorisch Dagblad vermeldt dat De Boon het provocerend vindt dat het kunstwerk wordt geplaatst vlak bij de locatie waar in 1618 en 1619 de Synode van Dordrecht werd gehouden. Bovendien hekelt hij het feit dat dit gebeurt in het Calvijnjaar. „Calvijn en Mekka hebben helemaal niets met elkaar.”

Gerrit Willems, directeur van het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht vindt het bezwaar van de Gereformeerde Bonds Koster niet relevant: „Er wordt een religieus statement van het kunstwerk gemaakt, maar zo is het helemaal niet bedoeld. De kunstenaar wil be­nadrukken dat waarden als soberheid, zelfreflectie, hard werken en zorgzaamheid niet exclusief voor het calvinisme zijn, maar ook in andere religies, zoals de islam, worden gevonden.”

En ook woordvoerder Ronald van Dijk van de gemeente Dordrecht verwacht geen onrust vanwege het kunstwerk. Volgens dagblad Trouw: „Het kunstwerk overschrijdt niet de grenzen van religieuze uitingen en wij ervaren het als niet kwetsend. Verschillende vrijwilligers doen mee aan het project en zijn enthousiast. Het moet een feest voor de stad worden waar we mensen juist met elkaar in gesprek gaan. De enkele klachten die wij binnen kregen waren niet zo ernstig.” En bovendien meldt hij fijntjes: „Het Hof, dat is een katholiek plein; de nationale synode uit de 16de eeuw was 600 meter verderop.”

Aziz

Aziz Bekkaoui

En wat zegt Aziz er zelf van? Trouw: De Nederlands-Marokkaanse ontwerper meent dat niet alleen Nederlanders een calvinistisch arbeidsethos hebben; ook anderen werken hard en zijn sober. „In het Mekka van Calvijn vat ik die mentaliteit, die je ook bij stoïcijnen en boeddhisten vindt, samen. Mijn ’Mekka’ moet een centrale plaats worden voor calvinisten.” en: „Ik weet dat calvinisten niet zomaar kiezen voor een bedevaart, dat is meer iets katholieks, of islamitisch. Toch hoop ik dat hier een soort saamhorigheid ontstaan, waarbij iedereen zegt: ’Ik ben trots, ik ben Hollander, ik ben calvinist’. Ja, ik ben in zekere zin ook een calvinist: ik werk keihard.”

De bedevaartskubus in het Hof te Dordrecht

De bedevaartskubus in het Hof te Dordrecht

Het interessante van kunst is, dat het kan spelen met de werkelijkheid, met alternatieven voor de werkelijkheid.  Het centrum van Calvinistisch Nederland te verrassen met een bedevaartsoptocht in Islamitische stijl, met witte gewaden, Marrokaans getrommel, rondom een grote kubus, waarin de deelnemers en de Hollandse luchten gespiegeld worden, kan gezien worden als een provocatie. En laten we wel wezen, andersom had Calvijn niet veel op met de Moslims. Net zo als veel van zijn volgelingen. Maar deze ceremonie van Aziz voelde vreedzaam aan en had meer weg van een hippiebijeenkomst (zonder hashdampen, dat wel) dan van een fundamentalistische secte. Dingen kunnen veranderen. De Moren waren heidenen totdat ze christelijk werden. Daarna werden ze moslim. Het is mogelijk om hun nazaat te beschuldigen van islamisering in Calvinistisch hartland. Maar het is prettiger om hem te zien als kunstenaar die een spel speelt met alternatieve werelden, die dingen op hun kop zet. Ook al is zijn definitie van calvinisme als ‘hard werken en soberheid’ veel te smal naar mijn smaak.

Public Enemies

De nieuwe film van Michael Mann, producent en schrijver van o.a Kingdom en Miami Vice, Heat en Collateral, heet Public Enemies. In de hoofdrol spelen Johnny Depp, Christian Bale en Marian Cotillard.

Johnny Depp als John Dillinger

Johnny Depp als John Dillinger

Een vriend wees me erop dat de Volkskrant deze film aanprees met 4 sterren en omdat we zaterdagavond niets te doen hadden gingen we naar de bioscoop.

Christian Bale

Christian Bale

De verhaallijn is snel verteld: charismatische bankovervaller (John Dillinger, gespeeld door Johnny Depp) wil steeds meer, denkt onsterfelijk en onkwetsbaar te zijn, maar wordt uiteindelijk in het nauw gebracht en gedood door een steeds meer gefrustreerde en aggressiever FBI (met als hoofdagent Melvin Purvis, gespeeld door Christian Bale). En, oh ja, het meisje van Dillinger wordt gespeeld door mevrouw Cotilard, bekend van haar mooie rol als Edith Piaf.

Cotillard

Marion Cotillard

Maar hier houd mijn begrip op. Ik begrijp niet waarom deze film gemaakt is. Verspilling van tijd van maker, spelers en kijkers. De film is geen aanrader en zeker geen 4 sterren waard. Ik betrapte me voortdurend erop dat ik probeerde te begrijpen wat de regisseur eigenlijk bedoeld heeft. En dat is geen goed teken. Normaal zou ik meegesleept moeten worden met de film die pas achteraf geanalyseerd gaat worden, in de kroeg, met vrienden.

De jeuk begon al bij de openingsscènes, die met een handkamera geschoten zijn: slordige beelden, schokkerig. En als de regisseur zal aanvoeren dat dit het realisme van het onderwerp moet versterken, dan begrijp ik absoluut niet waarom er geregeld een muziekje (veelal van Billy Holliday) onder de beelden geplaatst wordt: temidden van bankovervallen en achtervolgingsscènes In Real Life horen we ook geen fraai muziekje.

Dezelfde slordigheid die in de bewegende beelden te zien was, sijpelde ook door in de behandeling van de karakters. De nevenkarakters naas de drie hoofdpersonen, zoals Baby Face Nelson en Alvin Karpis, kwamen in flarden langswaaien en verdwenen weer. Pas achteraf in het lezen van de synopsis werd me hun rol duidelijk.

En tenslotte ergerde ik me aan de psychologie van de film. Hoewel het duidelijk was, dat Dillinger zichzelf als de uitverkorene der goden zag en dus onsterfelijk en onkwetsbaar en aantrekkelijk, werd nergens duidelijk hoe hij de tegenslagen tegen het einde verwerkte. Ook de binnenwereld van de FBI agent werd niet uitgewerkt. De enige die een beetje intrigerend werkte was de vriendin. Maar zij was alleen interessant omdat je vermoedt dat er zich in haar een conflict (nou ja, een conflictje) afspeelde: wat moet ze nou aan met die aantrekkelijke man, die tegelijk een bankovervaller is?

Niemand in de film heeft ook maar een begin van een probleem met de bloeddorstigheid, de moorden, de amoraliteit van zowel de bandieten als de FBI. Het enige bezwaar komt op het moment dat de vriendin van Dillinger ruw wordt aangepakt, volgens een script, overigens, dat geschreven zou kunnen zijn door Donald Rumsfeld, secretary of Defense van de USA en verdediger van de War on Terrorism met alle middelen.

Niet gaan, is mijn advies. Drink een biertje met een vriend, bel met je oude moeder, blader weer eens in de Isabelle reeks van Tardi. Allemaal beter dan dit.

Polderdromen

Hier in de polder dromen de huizen van de zee,

hun schoorstenen laten golven ontsnappen waarop schepen varen.

Ketelhuisje, Frank Bolink (1943) en Gerard Koopman (1938), foto Erik Woudstra

Ketelhuisje, Frank Bolink (1943) en Gerard Koopman (1938), foto Erik Woudstra

Boodschap op een vervallen muur

How many roads?

Ja, hoe veel wegen?

Speed and exaggeration

In een vorige blog, Geschiedenis, beschreef ik de dubbele laag in advertising: enerzijds mensen gelukkig maken en anderzijds dat doen met bedrog en misleiding. Er bleef aan me iets knagen, een herinnering aan een andere film over advertising, maar kon er niet goed de vinger op leggen. Ik meende dat het iets met Saul Bellow van doen had. En na een poosje bladeren in het onvolprezen ‘More die of heartbreak’ (‘Er sterven meer mensen aan een gebroken hart dan aan atoomoorlogen en hongersnoden…”) herinnerde ik mij dat de hoofdpersoon uit dit boek een hekel aan Alfred Hitchcock heeft, wegens diens immorele behandeling van menselijke thema’s. Dat ‘amorele’ heeft me nadat ik voor het eerst dit boek gelezen heb (rond 1989) eigenlijk voortdurend geprikkeld: ik heb de films van Hitchcock gezien in mijn tienertijd, thuis, een tijd en een plaats die ik niet associeer met amoraliteit.

Gary Grant liegt zich een taxi binnen

Gary Grant liegt zich een taxi binnen

North by Northwest van Alfred Hitchcock is de film die ik bedoelde en die stamt uit 1959. De film begint met een openingsscene waarin Gary Grant, een advertisement-man uit Manhattan, inderdaad, net als Don Draper in Mad Men, zich met een leugentje toegang verschaft tot een taxi voor zichzelf en zijn secretaresse, die ietwat vermoeid is en niet in staat om twee huizenblokken te lopen:

Gary Grant: “I beg your pardon, I have a very sick woman. You don’t mind, do you?”

Man bij taxi: “Oh, no, not at all, it’s perfectly allright”

“Poor man” zegt zijn secretaresse, nadat ze in de taxi gezeten zijn.

Gary Grant: “Come, come, I made him a happy man. I made him feel like a good samaritan.”

Secretaresse: “You knew you were lying”

Gary Grant: “Ah Maggie, Maggie, in the world of advertising there is no such thing as a lie. There is only speed and exaggeration. You ought to know that.”

Gary Grant in North by Northwest

Gary Grant in North by Northwest

En vlak voor deze scène waren er twee die een iets andere boodschap uitstraalden, maar met dezelfde verontrustende ondertonen: twee vrouwen die om eenzelfde taxi vochten en een voetganger voor wiens neus een bus-deur wordt dichtgegooid. De voetganger werd overigens gespeeld door Alfred Hitchcock zelf, die als zo vaak een cameo-appearance maakt in zijn eigen film.

De boodschap van deze scènes is: in deze wereld moet je snel zijn en je groot maken, desnoods met leugentjes, want anders kom je ‘er’ niet. En Advertising is het ambacht bij uitstek dat deze ondeugden belichaamd. Anders had Alfred Hitchcock dit onderwerp niet genomen. Bijna halverwege wordt nogmaals advertising gedefinieerd, en nu net zo moreel afkeurenswaardig:

Gary Grant op avontuur in de trein

Gary Grant op avontuur in de trein

“You are an advertising man, that’s all I know. (…) You sell people things they do not need”

zegt de onbekende jongedame die Gary Grant op de trein verbergt voor de politie.

Het enige problematische aan deze analyse met een moreel opgeheven vingertje is, dat ik mij altijd zeer vermaak met diens films. Ook North by Northwest is de moeite van het kijken waard, ondanks de dubieuze boodschap van ‘ieder voor zich en na ons de zondvloed’. Gary Grant past zijn opvatting over Advertisement namelijk ook toe op zichzelf: In het vervolg van de scène in de taxi vraagt hij zich af of hij misschien wat aangekomen is en geeft zijn secretaresse vervolgens de opdracht om een note aan hem zelf te schrijven die hij de volgende ochtend op zijn bureau zal aantreffen:

“Think thin”

Meditations about identity

In Mad Men (seizoen 2 afl 1) leest Don Draper, de geniale reclameman, uit de gedichtenbundel ‘Meditations in an Emergency’, van Frank O’Hara.

Don Draper leest Frank O'Hara

Don Draper leest Frank O'Hara

Het is gemakkelijk om net zo verslaafd te raken aan deze serie als aan bijvoorbeeld de Sopranos. Mad Men is nu net op de Nederlandse televisie, maar in de VS zijn ze naar verluid al bezig met seizoen 3. De aantrekkelijkheid van deze serie zit onder andere in het geweldige acteerwerk, de goede psychologie, een diepe melancholie die het harde reclamevak doorsijpelt en veel, heel veel heimwee naar de periode van net na WOII.

Ook het gedicht van Frank O’Hara kan niet anders dan stammen uit deze periode. Dat wordt meteen duidelijk door de beginzin:

Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.

Dat laatste woordje ‘modern’ wordt in deze betekenis tegenwoordig niet meer gebruikt. Ik bedoel in de zin dat je er trots op kunt zijn om modern genoemd te worden. We gebruiken het woord modern nu veel meer als een neutrale aanduiding van onze huidige tijd, maar ik maak niet meer mee dat het trots gebruikt wordt: kijk ons eens modern zijn.

Het lezen van zo’n gedicht laat je dus meteen een vleugje van een andere tijd voelen. Het gedicht eindigt met:

It may be the coldest day of
the year, what does he think of
that? I mean, what do I? And if I do,
perhaps I am myself again.

Deze laatste regel ‘perhaps I am myself again’ trof me in het bijzonder.

Wat betekent dat eigenlijk, dat iets gedurende een bepaalde tijd bestaat, zolang van zichzelf zegt een bepaalde identiteit te hebben? Hoe is het überhaupt mogelijk om van iets te zeggen dat het een identiteit heeft? Als is immers voortdurend in verandering? Ons lichaam vervangt de cellen voortdurend, onze persoonlijkheid ontwikkelt zich door alle conflicten heen en soms verandert het zelfs dramatisch als gevolg van een ongeluk of een tumor. ‘Now I am quietly waiting for the catastrophe of my personality to seem beautiful again, and interesting, and modern.’ Als zelfs ons lijf en onze geest maar heel moeilijk te beschrijven zijn als een identiteit, hoe moet dat dan met een bedrijf als een school, of de kunstacademie van Kampen, vooral nu die verhuisd is naar Zwolle, of zoiets nieuws en groots als ArtEZ hogeschool voor de kunsten, waarin voortdurend nieuwe docenten werken aan nieuwe afdelingen en oude personeelsleden met pensioen gaan. Wat is dat dan, identiteit?

Volgens sommige schrijvers is identiteit inderdaad een fictie, iets wat we bewust met wilskracht toeschrijven aan iets: aan onszelf, aan andere mensen, aan een bedrijf, een opleiding, een traditie. Dat lijkt een acceptabele beschrijving van identiteit, maar dat roept weer andere problemen op, niet in het minst het probleem dat ik mijzelf wel degelijk als een identiteit beschouw, ondanks het overduidelijke feit dat ik waarschijnlijk niet herkend zou worden als dezelfde door mijn jongere ik van zeg maar 10 jaar. Ook in de discussies van de afgelopen 8 jaar binnen ArtEZ over de identiteit van de drie kunstacademies (de CABK van Kampen/Zwolle, de AKI in Enschede en de Academie Arnhem) bleek dat het enerzijds niet makkelijk is de identiteit te beschrijven, maar dat het anderzijds overduidelijk zichtbaar is dat de drie academies elk een eigen vorm hebben, een eigen traditie met eigen soorten studenten en oud-studenten.

Je kunt identiteit ook beschrijven als een continu gesprek tussen mensen. Mensen in een liefdesrelatie of in een dorp, in een gezin of op een school. Maar ook binnen jezelf ben je voortdurend met jezelf aan het praten. En op sommige momenten voelt dat harmonieuzer aan dan anders: ‘the catastrophe of my personality’ versus ‘perhaps I am myself again’. Zo’n beschrijving van identiteit als constant gesprek is dynamischer dan een opgelegde of toegeschreven identiteit en het geeft ook weer dat identiteit niet vanzelf bestaat, dat het energie en onderhoud kost. Dat geldt voor je eigen identiteit, die in de huidige web 2.0 omgeving zeer vele kansen tot versnippering heeft, maar het geldt ook voor alle netwerken waar je onderdeel van bent. En het geldt ook voor instituties die schijnbaar log zijn, maar in feite een net zo dynamische identiteit hebben.

Een dynamische identiteit, gebaseerd op een permanent gesprek, een conversatie, waarin alle afzonderlijke partners een eigen verantwoordelijkheid hebben.

Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.

Geschiedenis

Mad Men

Mad Men

mm01De prachtige serie Mad Men van de Americaanse televisiecompagnie AMC speelt zich af in 1960 en ‘61. En in tegenstelling tot mijn verwachtingen blijkt die tijd echt anders te zijn op detailniveau dan ik mij herinnerde. Ik ben geboren in 1958 en je zou denken dat ik mij nog genoeg herinner van die tijd om te kunnen bepalen of deze serie historisch correct is. Maar het verleden blijkt vreemder te zijn. En het vreemde zit hem niet in de technologische of politieke veranderingen. Want die veranderingen hadden we wel verwacht: de Cuba crisis, de tijd dat er nog geen mens op de maan was, de tijd voor de kleurentelevisie en de PC.

mm02Nee, de vreemdheid zit hem in de opvattingen en gewoonten van de mensen, die toch weer iets anders zijn dan die van ons. Wij zitten blijkbaar zo dicht op het leven en op de wereld dat we de langzame veranderingen van generatie op generatie pas merken als we er van een afstandje naar kunnen kijken. Zoals bijvoorbeeld in Mad Men. Een paar aspecten die in verschillende afleveringen van deze serie worden belicht, maken duidelijk dat de korte periode die de beginjaren van de flower-power periode ons scheidt toch een grote breuk met onze tijd laat zien.

Don Draper, terwijl hij de principes van reclame uitlegt.

Don Draper, terwijl hij de principes van reclame uitlegt.

Mad Men is een serie over de reclamewereld van rondom 1960 op Madison Avenue. Vandaar de titel: Mad (ison) Men. En de held van de serie, Don Draper, zegt op zijn geniale manier als volgt wat reclame, advertising, is:

“Advertising is based on one thing, happiness. And you know what happiness is? Happiness is the smell of a new car. It’s freedom from fear. It’s a billboard on the side of the road that screams with reassurance that whatever you are doing, it’s ok. You are ok”

mm02bNatuurlijk is dit maar de vrolijke helft van het verhaal. Er is ook een duistere onderkant, die duidelijk wordt in een gesprek dat Don heeft met Rachel Menken, een eigenaresse van een warenhuis dat gebruik maakt van zijn reclame-diensten. Hij vraagt haar waarom ze niet getrouwd is.

Don: “Why aren’t you married?”

Rachel: “Are you asking what is wrong with me?”

Don: “It’s just that you are a beautiful educated women,  that you’d think that getting married and having a family would make you happier than all the headaches that go along with fighting people like me?”

mm03En nadat Rachel hem uitlegt dat je als vrouw ook kunt genieten van het leiden van een groot bedrijf,

Don: “So, that’s it, you won’t get married because you find bussiness to be a thrill.”

Rachel: “That, and euh I never been in love…”

Don: “‘She won’t get married because she’s never been in love.’ I think I wrote that. I used to sell nylons.”

Rachel: “For a lot of people love isn’t just a slogan.”

mm04Don: “Oh, you mean ‘love’, a lightning bolt through the heart when you can’t work and can’t eat and run off and get married and make babies… The reason you haven’t felt it, is that it doesn’t exist. What you call love is invented by guys like me, to sell nylons.”

Rachel (beetje sarcastisch): “Is that right?”

Don: “Pretty sure about it.”

Don Draper en Rachel Menken

Don Draper en Rachel Menken

Advertising als een instrument om mensen gevoelens aan te praten die ze daarvoor niet hadden. ‘Liefde’ als een verzinsel van de mad men van het reclamebureau, verzonnen als middel om nylons te verkopen. Rachel Menken is het overigens niet met Don Draper eens en misschien heeft Don het in dit geval, over de liefde, niet helemaal bij het rechte eind, maar we weten allemaal dat er behoorlijk veel behoeften gekweekt worden door de reclame waarvan we tevoren niet wisten dat we ze hadden: ‘the gift that never fails’, ‘enjoy the best America has to offer’, de afbeeldingen van het ideale standaardgezin (man, vrouw, dochter, zoon) en dergelijke.

Maar het aankweken van behoeften door de reclame (hoererij en “no job for a white person”, volgens de vader van Peter Cambell, een account excecutive van Cooper en Sterling en een ondergeschikte van Don Draper: “I presume it’s your profession that is responsible for your lapse in your manners”, zegt de vader als de zoon blijft aandringen op een financiële ondersteuning) is niet het onderwerp van deze blog. Zoals gezegd gaat het over de sluipende voortgang van de tijd, de onverhoedse veranderingen die er in sluipen, als slijtage in een auto, een huis, een huwelijk, je lichaam. En als je die slijtage opmerkt, denk je: hé, is het al weer zolang geleden dat we deze auto gekocht hebben? Zo is het ook met Mad Men: het laat zien dat er ongemerkt al weer veel veranderingen zijn geweest in de korte periode tussen 1960 tot 2009.

Eerste verschil

Het eerste, echt allereerste dat je opvalt, is de vormgeving van de beginjaren 60. De lampen, de stoelen, tafels, auto’s, de vlinderbrillen voor de vrouwen en de zware hoornen brillen voor de mannen, de kapsels (mannen en vrouwen) en natuurlijk de kleren en dan vooral de vrouwenkleren. De mannen op kantoor hebben allemaal dezelfde pakken aan, die zijn in de afgelopen 50 jaar niet heel veel veranderd. Maar de vrouwenkleren, tja, de actrices uit de serie vermelden in interviews dat ze allemaal op hun moeder leken, of op hun aunt Lily: corsetten, puntige bh’s, pettycoats, jurken die hun figuur doen uitkomen, krulsets voor heur haren. Het zijn niet spectaculaire verschillen met onze tijd: we hadden ze verwacht en herinneren ze ook, maar het zijn wel tekenen, signifiers, die de tijd markeren: begin jaren 60. Niet later en niet eerder.

Tweede verschil

Roken, altijd en overal

Roken, altijd en overal

Als een tweede symptoom van deze breuk tussen toen en nu valt het roken op. Er wordt voortdurend gerookt in Mad Men en waarschijnlijk ook in de jaren 50 en 60. Bijna iedereen rookt en bij elke gelegenheid. Voor de sex, na de sex (die overigens nooit expliciet in beeld wordt gebracht, passend met de kuise publieke mores van begin jaren ‘60), tijdens eten, in de trein, in het vliegtuig (en inderdaad kun je in vliegtuigen nog steeds de signaallampjes zien: ‘roken verboden’, wat impliceert dat er ook momenten zijn dat roken toegestaan is geweest. Ik kan me dat met de beste wil van de wereld niet herinneren en toch moet het gebeurd zijn!).

De dokter steekt er nog eentje op

De dokter steekt er nog eentje op

De meest beruchte rookscene in Mad Men, is die waarbij Don’s secretaresse, Peggy Olson, een gynaecologisch onderzoek krijgt, en de dokter vlak voor hij in haar kruis kijkt nog een trekje van zijn sigaret neemt.

Ik betrap me, bij het zien van al die rookscènes, op een gevoel van vervreemding: hoe kan het dat die mensen, onze jongere zelven, dat roken niet als een afwijking en een smerige bovendien vonden. Ondanks het feit dat ik geregeld kan genieten van een sigaar, vind ik binnenroken gewoon smerig. Dat is dus in mijzelf veranderd binnen circa 10, 15 jaar. Wat meer is er in die tijd veranderd?

Derde verschil

Drank op kantoor

Drank op kantoor

Nou, bijvoorbeeld de drank, als derde symptoom van verandering tussen toen en nu. Het is goed mogelijk dat er nu nog ergens enclaves zijn waar overvloedig sterkedrank of drugsgebruik op de werkvloer bon ton is. Maar niet in mijn omgeving. Sinds de periode van Mad Men is er waarschijnlijk een versobering in onze cultuur opgetreden. Als nu Yuri van Gelder toegeeft cocaïne op een feestje gebruikt te hebben, is het niet alleen met zijn sportieve carrière afgelopen, maar wordt hij ook uit zijn baan als sergeant gegooid. Vergelijk dat eens met de enorme hoeveelheden drank die al ’s morgens vroeg naar binnen wordt gewerkt in Mad Men. En het ziet er naar uit dat deze weergave een behoorlijk correcte weergave van de advertising wereld van de zestiger jaren is geweest: martini-lunches, goed gevulde dranktafels, secretaresses die zorgen voor ijs, waar ze nu voor koffie en thee zorgen…

“Shall we drink before the meeting or after” zegt Salvatore Romano tegen Don Draper, “or both?”

En Roger Sterling tegen Don Draper, die juist twee grote glazen vol schenkt:

“I bet that daily friendship with that bottle attracks more people to advertising than any salary you could dream of.”

Vierde verschil

Als vierde symptoom van de breuk tussen toen en nu is de omgang met technologie:

“Now, try not to be overwhelmed by all this technology, it looks complicated, but the men who designed it made it simply enough for women to use”,

Technologie van de jaren '60

Technologie van de jaren '60

joan

Joan Holloway

zegt de roodharige kantoorbitch, Joan Holloway, tegen Peggy Olson, de nieuwe secretaresse van Don Draper. Telefoon, intercom, typemachine. Het zijn apparaten steeds verder evolueren: van kleitabletten en postduiven via de drukpers van Gutenberg en de telegraaf van Marconi tot onze smartphones en laptops en printing on demand. Maar deze machine-evolutie is op zich niet vervreemdend: ook de Mad Men gebruiken hun apparaten net als wij: als hulpmiddelen en als statussymbolen en ook zij konden zich net als wij bij tijd en wijle overweldigd voelen door de enorme mogelijkheden ervan, of verward door onze beperktheid.

Vijfde en laatste verschil

En ten diepste is in Mad Men het verschil tussen toen en nu niet zozeer een verschil in technologie, maar de manier waarop met die technologie de verschillen tussen man en vrouw uitgespeeld worden. Ik citeerde hierboven al Joan Holloway: “de mannen die deze apparaten ontwierpen hebben het eenvoudig genoeg gemaakt voor ons vrouwen om het te kunnen gebruiken…” En dat brengt me bij het vijfde symptoom: de relaties tussen de sexen. Natuurlijk weten we van de vrouwenemancipatie, van de verschillende golven erin, van de strijd om vrouwenkiesrecht en de pogingen om een samenleving te ontwerpen die gebaseerd is op een gelijkwaardige relatie tussen mannen en vrouwen. Eén van de vooronderstellingen  van deze emancipatiestrijd is de zusterschap van de vrouwen. En dus is het een schok om de reactie van de vrouwen te zien op de aanwezigheid van een gescheiden vrouw, een zuster, in hun midden: een bedreiging van hun relaties en hun levens.

Don Draper belt de psychiater van zijn vrouw

Don Draper belt de psychiater van zijn vrouw

Maar nog schokkender dan de openlijke vijandschap ten opzichte van de gescheiden vrouw is de ongelijke relatie tussen mannen en vrouwen. De vrouw staat onder curatele van de man. Dit is voortdurend zichtbaar, maar op een bijzonder schrijnende manier in de schijnbaar achteloze manier waarop Don Draper informatie vraagt en krijgt van de psychiater van zijn vrouw over haar conditie. De manier waarop dat gebeurt is eerder een beschrijving van de relatie tussen ouder en kind of vader en dochter, dan de relatie tussen gelijkwaardige partners, man en vrouw.

Je vermoedt dat de makers van de serie dit extremer aanzetten dan het in die tijd gebeurd is, maar eigendomswetten en stemrecht zijn tot in de 20ste eeuw getuigen van deze ongelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen. Dit ondanks het feit dat sommige vrouwen in de serie, zoals Rachel Menken, de luxe bezitten zich onafhankelijk op te kunnen stellen.

Ondanks het gepraat over glazen plafonds voor vrouwen in het management tegenwoordig en over ongelijke beloning tussen mannen en vrouwen, is er toch ook op dit gebied veel veranderd en, ofschoon ik het als man waarschijnlijk niet mag zeggen, verbeterd.

Besluit

Het benoemen van de verschillen die in de afgelopen 50 jaar zijn opgetreden laat iets zien over de vreemdheid van de tijd: ondanks dat je er voortdurend bovenop zit en elk moment bewust meemaakt, ofschoon sommigen onder ons delen van deze periode minder of juist veel meer bewust meegemaakt hebben, zoals Simon Vinkenoog, verandert onze cultuur zich onmerkbaar en pas bij stilstaan en achterom kijken zie je deze veranderingen. We zitten te dicht op onze wereld, op onze cultuur, op onze eigen levens, om die gelijdelijke erosie te zien. Door een serie als Mad Men worden we op de veranderingen geattendeerd.

En waarschijnlijk zullen we Mad Men over een tiental jaren weer herkennen als typisch voor de eerste decade van de 21ste eeuw.

Eindexamentoespraak

Domenique K. Himmelsbach de Vries

Domenique K. Himmelsbach de Vries, Kunstenaar

In 1958 kreeg de schilder Marc Rothko van de drankenhandel Seagram and Sons de opdracht om het restaurant van het nieuwe Seagram building in New York, ontworpen door Mies van der Rohe, te voorzien van muur-grote schilderijen. Deze opdracht was voor hem niet alleen, en niet in de eerste plaats een inkomstenbron. Hij wilde met deze schilderijen de ‘appetite’ ruïneren van ‘every son-of-a-bitch who ever eats in that room’. Nadat hij zijn schilderijen gemaakt had, 40 reusachtige schilderijen in drie series, ging hij met zijn vrouw eten in het restaurant. Daar werd hij zo gedeprimeerd van de oppervlakkige atmosfeer, dat hij besloot zijn opdracht terug te geven, inclusief het aanzienlijke voorschot dat hij ervoor gekregen had. Zijn doel was geweest een kritiek te leveren op de kapitalistische consument. Hij hoopte de bezoekers te bekeren tot het goddelijke visioen van zijn kunst.  Er zijn vele kunststromingen geweest in de 19de en 20ste eeuw, maar over het algemeen kun je zeggen dat ze het in meerdere of mindere mate eens zijn met Rothko en diens kritiek op de kapitalistische samenleving, die elke verwijzing naar welke hogere waarden dan ook vertaalt in geld en goederen. De vormen waarin deze kunstenaars reflecteren op de maatschappij verschillen grondig van elkaar. Pop-art kunstenaars, die de oppervlakte van de dingen benadrukken lijken mijlenver af te staan van de abstract expressionisten waar Rothko zich bij thuis voelt. Maar beiden zien de kunst als een apart gebied, naast de alledaagse werkelijkheid en daarom kritiek leverend op deze werkelijkheid.

Nu, in de 21ste eeuw, lijkt er een beweging te ontstaan die breekt met deze traditie waarin kunst en economie uit elkaar gehouden worden. De belangrijkste vertegenwoordigers van dit nieuwe denken zijn niet in de eerste plaats kunstenaars en filosofen, maar gemeenteambtenaren en bestuurders en ondernemers. De eerste keer dat ik hiervan vernam was in het boek The Rise of the Creative Class uit 2002 van Richard Florida, een amerikaanse socioloog. In dit boek beschrijft hij de Creatieve Klasse, een groep in de samenleving, die volgens hem van wezenlijk belang is voor de ontwikkeling van de economische groei. De creatieve klasse bestaat uit de creatieve professionals, de kenniswerkers, die complexe problemen kunnen oplossen door gebruik te maken van complexe kennisgebieden. Daarbij moet je concreet denken aan werkers in de gezondheidzorg, het onderwijs, de zaken- en financiële wereld, de bestuurders, de uitvinders, ingenieurs en computerprogrammeurs. Binnen in deze klasse zit een voorhoede, een creatieve klasse in engere zin, de bohemiens. Daarmee worden de kunstenaars en ontwerpers bedoeld. Deze creatieve klasse zorgt op twee manieren voor economische groei: In de eerste plaats door dat ze permanent nieuwe ideeën levert die bruikbaar zijn in de productie van goederen en diensten. In de tweede plaats door dat ze, en dat geldt met name de creatieve klasse in engere zin, de steden leefbaar maakt met haar bijzondere projecten en bijdragen, met haar muziek en toneel en film en andere kunstvormen. Als de steden leefbaar zijn en aantrekkelijk om in te wonen, zullen ze meer hoger opgeleiden aantrekken en dat alleen al is voldoende voor de schepping van werkgelegenheid en dus economische groei.  Kunstenaars en ontwerpers spelen dus een belangrijke rol in dit economische model: enerzijds door hun creativiteit en anderzijds door hun bijdrage aan de leefbaarheid van de samenleving, met name de steden.

Maaike Burgers, Illustrator

Maaike Burgers, Illustrator

Niet alleen economen omhelzen deze theorie, want de cijfers lijken te bewijzen dat omgevingen waar veel creatieve klasse mensen wonen economisch sterker zijn, maar ook bestuurders en ondernemers. De eerste groep is blij met de theorie want daarmee hebben ze een manier om het welzijn en de welvaart van hun steden te stimuleren: zorg er voor dat je meer kunstenaars in je stad laat wonen en je krijgt meer tolerantie, meer levendigheid en meer investeerders. Ook de groep van de ondernemers is blij met deze theorie. Vooral in tijd van economische crisis, en dat is eigenlijk altijd het geval want een ondernemer moet zich voortdurend bewijzen, ziet hij creativiteit als een manier om zich te onderscheiden van zijn tegenstanders, als een instrument om sneller nieuwe producten en diensten te maken die nog efficiënter en nog beter werken dan de vorige generatie producten.  En kunstenaars en ontwerpers floreren in dit klimaat. Was in de vorige eeuw de BKR ingesteld, een vorm van sociale ondersteuning van een kwetsbare beroepsklasse, nu ontstaan er overal creatieve broedplaatsen en ondersteuning van de creatieve klasse in engere zin vanwege hun nut voor de grotere samenleving. Kunstenaars en ontwerpers zijn economisch nuttig geworden. Een groter verschil met de opvattingen van Marc Rothko is niet denkbaar.

Ik denk dat kunst nog iets anders is of zou moeten zijn dan een hulpje van de economie, hoewel ze niet buiten de economie staat. Net als Rothko en als Florida, maar beide om andere redenen, denk ik dat kunst een belangrijke rol speelt in onze samenleving. Maar niet omdat het creatief probleemoplossend werkt of ons creatieve probleemoplossingsvermogen stimuleert.   Kunstenaars en vormgevers zijn producenten van visioenen en alternatieven voor de samenleving. Elk schilderij dat gemaakt wordt is een venster op een andere werkelijkheid. Elk gebouw dat gebouwd wordt laat zien hoe de wereld er ook uit zou kunnen zien. Elk meubel is een mediatie over de relatie van ons lichaam met de omgeving. Elke film die indruk maakt bepaalt een tijdlang hoe we onze werkelijkheid ervaren. Kunstenaars en ontwerpers zijn producenten van alternatieve werkelijkheden. Daarvoor is inderdaad ook een grote mate van creatief probleemoplossend vermogen nodig. De kunstenaar/ontwerper kan deze eigenschap vermarkten door ondernemers en bestuurders te adviseren en bij te staan bij hun problemen. Maar een kunstwerk is niet slechts het product van creatief probleemoplossend denken. Er zit verbeeldingskracht in, verbeeldingskracht die creativiteit paart aan maatschappijanalyse en inlevingsvermogen.  Vanwege deze eigenschap is de kunst dus ook een instrument van de democratie, want het laat de mensen alternatieven zien, ‘kijk: zo kan het ook’. Maar dit kan alleen werken als de kunst niet direct in dienst van de economie staat, want dan verarmt het tot creatief probleemoplossend denken.

Op de eindexamenexpositie van de CABK, ArtEZ academie voor beeldende kunsten te Zwolle waren die alternatieven ruimschoots te zien. Kijk maar naar de droomwerelden van de illustratoren, de maatschappelijke betrokkenheid van de grafisch ontwerpers, de wisselwerking tussen kunst en onderwijs bij de docenten beeldende kunst, de intense analyses en materiaalgevoeligheid van de interieurarchitecten. En wat moet ik zeggen over de verbijsterende veelzijdigheid van de beeldende kunstenaars?

Kunst is veel meer dan probleemoplossend denken, het is kunst en ik wens deze nieuwe lichting kunstenaars en vormgevers heel veel geluk bij de belangrijke rol die ze vanaf nu in onze wereld gaan spelen.

John’s Woodhouse

titelblad John's Woodhouse

titelblad John's Woodhouse

Bij de notaris

Bij de notaris

Sytse van der Zee, de illustrator (niet de schrijver) heeft zijn eerste stappen gezet op het pad van het stripverhaal: dramatiek, psychologie, onverwachte wendingen, kunstkritiek en mooie plaatjes. Misschien dat hij besmet is geraakt door de striptekenaars aan Neerlands eerste academische stripopleiding ArtEZ in Zwolle, waar hij ook lesgeeft.

Het kan ook dat zijn eigen werk, dat tot nu toe bestond uit gecondenseerde beeldende verdichtingen van journalistieke teksten, hem gestimuleerd heeft om een zelfstandig werk te maken. Want losse illustraties bij andermans teksten levert in zijn geval wel een mooi oeuvre op, maar een losbladig oeuvre dat altijd gekoppeld is aan andermans werk. Een stripverhaal of beeldverhaal is een wisselwerking tussen een verhaal en beelden en dat levert dus een kapstok om een serie illustraties te maken.

Wat de aanleiding ook moge zijn, hij heeft in ieder geval episode 1 gemaakt. Het verhaal is tot nu toe alleen op Sytse’s website te vinden, waarbij irritant is, dat er geen vaste link naar het verhaal gemaakt kan worden, omdat het geheel klaarblijkelijk in flash is geprogrammeerd. Je moet dus om het beeldverhaal te bekijken door klikken vanaf de homepage naar het lichtknopje in het midden en vandaar naar de episode 1.

Een portret van de overleden eigenaar

Een portret van de overleden eigenaar

Het verhaal is een hedendaags verhaal, vol met ingewikkelde familiebeschrijvingen, ‘meervoudig emotionele ontmoetingen’, midlife-crises en losse eindjes. Dat laatste is natuurlijk met opzet gedaan om zo de volgende episodes mogelijk te maken. Naast de emotionele verwikkelingen wordt er in het verhaal ook een spel gespeeld met houthakken en timmeren wat ik niet goed begrijp, maar dat begrip kan nog komen, we zijn pas bij episode 1.

Het genoegen dat ik er aan beleef zit overigens niet direct in het verhaal, maar zit veelmeer in de tekeningen. Deze zijn te herkennen als echte Sytse-van-der-Zeeën, met vervreemdende perspectieven en een sfeer die niet helemaal stamt uit het begin van de 21ste eeuw, maar naar mijn gevoel meer past bij de 19de eeuw, en dan niet het Engeland van Dickens of het Nederland van Multatuli, maar meer het Frankrijk van Proust. Dit laatste misschien vanwege de snorren en het baardje van de notaris.

Ten slotte pleit ik er, vooral vanwege de tekeningen, voor dat er een gedrukte uitgave komt. Alsjeblieft.


xeex80806
parenting and capitalism
consulado de venezuela en madrid
38
bulb crusher
slipknot vermillion
hacking a security enabled wireless network
poolside prime minister skateboard
hk associates kluska
designer bras
flanged x tri-clamp plastic adapters
treasures com
window tint colors
wiener works
the bantam chef
gi joe movie
technical writing industry forecasts
merton
free downloadabal virtual dj studio
earned income in kind
prevailing wage law
kinsmen arena saskatoon
tortuga de rio wikipedia
bradford pear tree not blooming
metropolitan museum of art sued
yellowstone park super vocano
chute boxe hoodies
reduce energy cost in toronto
budapest ballet guest teachers
equine heel white
black frida ad
leonard tel 1505 company
eia lab test
clinical depression defined
pray to the weather gods
combat dagger build
carolyn lieberman
watergate nasa
gift basket cranston
ecs p4m800pro ddr unstable
syphlis rashes
university of georgia pandora
scarlett johansen hair
how do vampires look
dead lake township map
hyser house dover nh
hilton garden inn kalispell mt
mortgage leads idaho
tracey wrubel
idi amin personal physician
430
calculating power lost in heating wires
tourister
todd gandolph lds
245
mccurdy
ric lipson
herrman brain dominance theory
del icio us tag tech ref
southwestern australia bird watching
recommended garage door opener
iola mustangs
big wild goose pagoda
mer int rieure temps des glaciers
northwestern high school oh
the nags head cumbria
greco roman muay thai neck wrestling
hottie
donations committee mandate
che porta usa samba
great northern corporation appleton
paul kennedy jr stables
woodland hills country club memphis
free road rage powerpoint graphics
aap children amp disasters psychosocial aspects
vinyl siding colours
andersons nursery
newsgroup asparagus mclt
wahlberg
janice colville
maurice ashley teaches
floridian
peeling hard boiled eggs tips
cree une boite sur hotmail
st john newman sunbury
computer shuts down suddenly
yearly plans grade 3
rene gabriel wine author
youtube bionicle
camping trailers for sale prattville ala
enzo milano gilliano
lawn seeding grubs
mcadams law business society
the black country bugle
mildred cram and forever
faucet 10 in spout
mother shopping on ebay maryland
atkins cooking ingredients
nuke et advancement results 07
51
castells desarrollo local global
orville les paul custom neck
house sitter wanted san diego
notable members of delta sigma theta
jon schneider
instant read dial thermometers
beale street caravan
fourteen points leader
siec july 2007 events
file clerk in hesperia ca
hyperbaric oxygen treatment in autism
how do they mine mercury
fc jenkin
reindeer mix made with almond bark
samsung dlp hln5065w1x xaa
regal northgate crossing 6 chattanooga
myrrh essential
wheatland fire
tatlong santo
checking account routing number wachovia
reimbursement for foster care in california
601
rogan
hope newberry
aries laserglow pointer
drum notation
trail and bike path experience
free download nursery rhyme
brightman
assembly of god family camp
325
soda bottle silencer
mission wicked light vibe
windows xp read attribute
hurd manor renovations north berwick maine
builders new homes in leicestershire
purchase movie tickets amc brandon florida
nike hat
marriage of grant norman unknown spouse
upgrade one 2003 sbs to another
limos woodlands tx
scope mounted tactical mount
orthopaedic shoe lifts queens new york
vise tool faq
uninstall shield ce
force of gravity measurement
fancy cocktail umbrella
roman jewerly
grendel
act 1995 children authorities part
nik kershaw songs
clorox anywhere
13
romeo get low wit it lyrics
set your goals echoes mp3 s
wolverine flashpac in canada
tonka toy values
avant music news july
gagnon
lieber state recreational area
allied artists of america
1 6 scale m5a1 stuart
pi ata alcohol inks
advertising on caribbean property list
warren black lexington
amy winehouse biography
sword of argon computer game
premiership every season five players
guatemala pyramid souvenirs
mont blanc boheme platinum ballpoint
ron kilgore ca
culture equals communication
felicity
imperial connectors
ravi beegun
new river cove apartments
freakin french fries
sinclair comminty college
my most embarrassing moment bigstuff video
proximity operators dogpile
feminist poems about birth
movie times pinellas county fl
edward hamilton gunsmith nz
dante moscol rivera
purchase magnum hops
2004 ford taurus warranties
jeff barlow custom travel
hargrove
men tie dye shirts
155 blake rd hamden connecticut
reversible
tempered glass prices
waterfowl regulations
little meadows augusta
the national enquirer en espanol
nami yamamoto t shirt
chong bongs
columbia river dames with fish latters
skeeter drill
psychiatric hospitals in ma
lee county marriage license records online
forget her lyrics jeff buckley
batman gotham
spring peeper meadow at the arboretum
pete parker
supreme ovation filters
spiritual healing centers chicagoland
matt serra pierre
paine rikku fanfictions
gnu bit torrent xp
new building permits
male demon lovers
composite column covers
apartments terre haute
tohn dahl
atmosphere strictly leakage
do i calculate a payoff settlement
acrylic bulk crystals
father daughter first time
mens braclet
1997 camry speed sensor
john bevere preacher
0f
examples of momentum
sponsors for educational opportunity program
ps2 ghost recon 2 secrets
panorama egg
associated press qualified poll four races
corrosion control doctor
weslo cadence 740 treadmill
paper on supervision for instructional improvement
cleveland browns jim brown bernie kosar
abrasives wa pty ltd
case and unofficial and website
hot paper cups 12 oz
john travolta anson
mike cramer of convoy ohio
c with a comma underneath
stratigic metals minerals
graphite grain size ibiden
5150 route 9w newburgh
avast u3 keygen
monaghan
exxon mobile founders
lionel 1222 bridge
beaufort south carolina drive in movie
how to attach a toggle clasp
diaper
satriani
churches murrieta california
strange funky dark music
human hair instant weave
cool toyota keychain
ocho
college gnome
sporty wheelchairs
paper mache sun
aerospace acoustic instrumentation suppliers
sales definitions
alpert
patterson new jersey motels and hotels
king tut dancers steve martin snl
gerald st amour
unable to enable system restore
wizard of oz glenda
mcgregor catamaran
faux stone blocks
thunderbowl speedway sedalia
insurance agent referral in spain
dlb scarecrow
last words pilots atc
bridge design bridge member
bittorrent tomlin press mike
noe gonzales
peer reviewed journals submissions
2000
gunderson
1962
colin stewart wrap up sandal
airfield flight scheduling and following system
wiccan tool
musica libre
how to measure glass lamp shades
mudgee rural traders
osgood
activate windows aero
teoria del desarrollo cognoscitivo piaget
judy collins sisters mercy lyrics
krista allen mpegs free
tarantula behavior
al green nothing hill
ms girls futaba
sexo
camp chaos motley crue
janitrol air conditioning official web site
cancer of mucous cells in lungs
raise the speed limit
compress cocaine
camp dennison
method of seed dispersal mimosa
ccd camera arrays
house plans with bonus rooms
excel vba resize comment shape
compaq deskpro bx 133
vacumm capacitors
yoga centres in the carribbean
hr 462
slingbox remote stopped working
unusual careers
625
accidental cumshots
strongest clay available
freemasonry conspiracies
nectar restaurant near berwyn pa
2008 christmas bazaar
butterfly and badlands
royal lodge chiang mai
mondo kane
recognition memory tests
mckree trinidad
genshiken ova subbed download
firefly fansite
laura blackman divorce
internet researcher
outline why jesus died for you
ocean hills church san juan capistrano
counterstrike owned pictures
calcium coral tea
christiane
linkin park music lyrics
lsi interferential
dhe seminar booklet
alwin
presto print polyester tape
cultural alliance michigan
karen pickett-woodland and daughter pickett
ncr l440gx jumpers
romanian missions marvin lane
greyhound betting systems
carmella desecare
preserving fresh tomatoes
free online geometry solver
cooks exchange ortigas
moving images dis
plumbers lead
michael fung
bone putty
johnnie jordan sugarland
miley cyrus movie extended
free phone chat lines in chicago
sheri fleshour