Ka’aba in Calvinistisch Dordt
Bedevaartsrituelen in Dordrecht
Het Hof in Dordrecht, vrijdagmiddag 4 september, iets na vieren. Een spiegelende kubus van 4×4x4 meter. Er om heen mensen in witte doeken in processie. Tromgeroffel.
Aziz Bekkaoui, de modeontwerper en kunstenaar die in 2007 het project Lonsdale Burkas heeft gemaakt (Burka en Lonsdale zijn in de ogen van Aziz twee ’extremistische uniformen’), heeft weer in een botsing van culturen zijn inspiratie gezocht. In het centrum van de Calvinistische biblebelt, Dordrecht, heeft hij een bedevaartskubus opgericht.
calvinisten en niet-calvinisten
In Dordrecht notabene. Waar de Statenvertaling is opgericht en waar de Dordtse Leerregels, artikelen tegen de veel te rekkelijke Remonstranten, geschreven zijn. In het hart van 17e eeuws Nederland, dat de leer van Calvijn goed kon gebruiken als wapen in de strijd tegen de onrechtvaardige koning in het verre Spanje. Een Nederland dat gaandeweg ontdekte dat de sobere, intellectuele waarden van het Calvinisme ook paste bij een gemoedstoestand die dijken bouwde en polders aanlegde: strak, berekenbaar, onder een heldere stralende hemel.
En in dit Nederland en deze stad Dordrecht, richt een nakomeling van de Moren, iemand uit een duidelijk islamitische cultuur, een bedevaartskristal op dat allerlei connotaties van hèt bedevaartsoort der moslims heeft, een Ka’aba, maar dan spiegelend.
De Ka'aba in Mekka
Ook de witte kleren der genodigden en het lopen om de kubus zijn verwijzingen naar een ritueel dat meer in Mekka dan in Dordrecht past. Geen wonder dat kerkgenootschappen der goede stad bezwaren hadden tegen dit kunstwerk. Volgens Dordrecht.net had koster G. de Boon van de gereformeerde bondskerk, de Augustijnenkerk die pal aan het Hof staat, bezwaar gemaakt tegen de plaatsing. Hij vindt het aanstootgevend, dat een kunstzinnig symbool uit de Islam, dat lijkt op de Kaabä in Mekka, in het Calvijnjaar in Dordt wordt onthuld.
Uw auteur als toerist & pelgrim
De site van het Reformatorisch Dagblad vermeldt dat De Boon het provocerend vindt dat het kunstwerk wordt geplaatst vlak bij de locatie waar in 1618 en 1619 de Synode van Dordrecht werd gehouden. Bovendien hekelt hij het feit dat dit gebeurt in het Calvijnjaar. „Calvijn en Mekka hebben helemaal niets met elkaar.”
Gerrit Willems, directeur van het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht vindt het bezwaar van de Gereformeerde Bonds Koster niet relevant: „Er wordt een religieus statement van het kunstwerk gemaakt, maar zo is het helemaal niet bedoeld. De kunstenaar wil benadrukken dat waarden als soberheid, zelfreflectie, hard werken en zorgzaamheid niet exclusief voor het calvinisme zijn, maar ook in andere religies, zoals de islam, worden gevonden.”
En ook woordvoerder Ronald van Dijk van de gemeente Dordrecht verwacht geen onrust vanwege het kunstwerk. Volgens dagblad Trouw: „Het kunstwerk overschrijdt niet de grenzen van religieuze uitingen en wij ervaren het als niet kwetsend. Verschillende vrijwilligers doen mee aan het project en zijn enthousiast. Het moet een feest voor de stad worden waar we mensen juist met elkaar in gesprek gaan. De enkele klachten die wij binnen kregen waren niet zo ernstig.” En bovendien meldt hij fijntjes: „Het Hof, dat is een katholiek plein; de nationale synode uit de 16de eeuw was 600 meter verderop.”
Aziz Bekkaoui
En wat zegt Aziz er zelf van? Trouw: De Nederlands-Marokkaanse ontwerper meent dat niet alleen Nederlanders een calvinistisch arbeidsethos hebben; ook anderen werken hard en zijn sober. „In het Mekka van Calvijn vat ik die mentaliteit, die je ook bij stoïcijnen en boeddhisten vindt, samen. Mijn ’Mekka’ moet een centrale plaats worden voor calvinisten.” en: „Ik weet dat calvinisten niet zomaar kiezen voor een bedevaart, dat is meer iets katholieks, of islamitisch. Toch hoop ik dat hier een soort saamhorigheid ontstaan, waarbij iedereen zegt: ’Ik ben trots, ik ben Hollander, ik ben calvinist’. Ja, ik ben in zekere zin ook een calvinist: ik werk keihard.”
De bedevaartskubus in het Hof te Dordrecht
Het interessante van kunst is, dat het kan spelen met de werkelijkheid, met alternatieven voor de werkelijkheid. Het centrum van Calvinistisch Nederland te verrassen met een bedevaartsoptocht in Islamitische stijl, met witte gewaden, Marrokaans getrommel, rondom een grote kubus, waarin de deelnemers en de Hollandse luchten gespiegeld worden, kan gezien worden als een provocatie. En laten we wel wezen, andersom had Calvijn niet veel op met de Moslims. Net zo als veel van zijn volgelingen. Maar deze ceremonie van Aziz voelde vreedzaam aan en had meer weg van een hippiebijeenkomst (zonder hashdampen, dat wel) dan van een fundamentalistische secte. Dingen kunnen veranderen. De Moren waren heidenen totdat ze christelijk werden. Daarna werden ze moslim. Het is mogelijk om hun nazaat te beschuldigen van islamisering in Calvinistisch hartland. Maar het is prettiger om hem te zien als kunstenaar die een spel speelt met alternatieve werelden, die dingen op hun kop zet. Ook al is zijn definitie van calvinisme als ‘hard werken en soberheid’ veel te smal naar mijn smaak.
De prachtige serie Mad Men van de Americaanse televisiecompagnie AMC speelt zich af in 1960 en ‘61. En in tegenstelling tot mijn verwachtingen blijkt die tijd echt anders te zijn op detailniveau dan ik mij herinnerde. Ik ben geboren in 1958 en je zou denken dat ik mij nog genoeg herinner van die tijd om te kunnen bepalen of deze serie historisch correct is. Maar het verleden blijkt vreemder te zijn. En het vreemde zit hem niet in de technologische of politieke veranderingen. Want die veranderingen hadden we wel verwacht: de Cuba crisis, de tijd dat er nog geen mens op de maan was, de tijd voor de kleurentelevisie en de PC.
Nee, de vreemdheid zit hem in de opvattingen en gewoonten van de mensen, die toch weer iets anders zijn dan die van ons. Wij zitten blijkbaar zo dicht op het leven en op de wereld dat we de langzame veranderingen van generatie op generatie pas merken als we er van een afstandje naar kunnen kijken. Zoals bijvoorbeeld in Mad Men. Een paar aspecten die in verschillende afleveringen van deze serie worden belicht, maken duidelijk dat de korte periode die de beginjaren van de flower-power periode ons scheidt toch een grote breuk met onze tijd laat zien.
Natuurlijk is dit maar de vrolijke helft van het verhaal. Er is ook een duistere onderkant, die duidelijk wordt in een gesprek dat Don heeft met Rachel Menken, een eigenaresse van een warenhuis dat gebruik maakt van zijn reclame-diensten. Hij vraagt haar waarom ze niet getrouwd is.
En nadat Rachel hem uitlegt dat je als vrouw ook kunt genieten van het leiden van een groot bedrijf,
Don: “Oh, you mean ‘love’, a lightning bolt through the heart when you can’t work and can’t eat and run off and get married and make babies… The reason you haven’t felt it, is that it doesn’t exist. What you call love is invented by guys like me, to sell nylons.”
