Fritz the Cat
Genesis van Robert Crumb is een boek dat ik in november 2009 via Amazon kreeg. Op sites als Boing Boing was al aangekondigd dat Crumb, de beruchte illustrator van o.a. Fritz the Cat, bezig was om Genesis te illustreren.
Ik herinner me een keer, ik moet 15 of 16 geweest zijn, dat ik met vriendjes naar de dorps-bioscoop ging om een tekenfilm te zien. Ik kende tot dan toe eigenlijk alleen maar Walt Disney producten. Nou Fritz the Cat was duidelijk uit een ander hout gesneden. Ik heb toen overigens geen bewondering voor Crumb gekregen, die kwam pas later, toen ik hem tegen de hele hippie- en underground cultuur van de late jaren ‘60 kon plaatsen. Crumb’s obsessie met dikke vrouwen-billen is mij uit die periode ook goed bijgebleven.
Toen ik lucht kreeg van zijn Genesis, was ik wel nieuwsgierig, maar niet overdreven. En uit een soort van beroepsethos (als arbeider op een hogeschool voor de kunsten waar ook Striptekenen een eervolle plek heeft), heb ik het boek besteld. Maar ik moet toegeven: Crumb’s Genesis mag er zijn, en op meer niveaus dan ik me voordat ik het Amazon-pakketje opende kon voorstellen.
Advertentie op de voorkant van Crumb's Genesis
De voorkant
Om te beginnen speelt Crumb met de vooroordelen van veel bijbel-lezers door de voorkant van zijn Genesis uit te rusten met alle platitudes die hij in voorraad heeft: “Adult supervision recommended for minors” en “all 50 chapters” en “The first book of the bible graphically depicted! Nothing left out!” En dat allemaal in reclame-letters die thuishoren op een pak waspoeder. De lezer is duidelijk gewaarschuwd dat de illustrator een loopje neemt met de heilige tekst.
De vertaling
Genesis 6:11 : en de aarde was verdorven voor Gods aangezicht; en de aarde was vervuld met misdadigheid.
Maar bij het doorlezen van de tekst blijkt het tegendeel. Niet alleen laat hij inderdaad niets weg, zijn vertaling van de grondtekst naar het Engels is van het hoogste niveau. Hij heeft klaarblijkelijk gebruik gemaakt van de vertaling van Robert Alter, een nestor onder de bijbelvertalers en onder andere de schrijver/vertaler van The David Story, een indrukwekkende uitgave van de Samuelboeken uit het Oude Testament. Eén van de principes van Alter, en iets wat Crumb van hem overgenomen heeft, is proberen zo weinig mogelijk te interpreteren in de vertaling: als er iets staat in de grondtekst dat onbegrijpelijk is, dan moet je dat zoveel mogelijk laten staan. Nou heeft Crumb hier met zijn illustraties vaak wel een interpretatie van een duistere passage gegeven, dus de vertaalregels van Alter die wel gelden voor de tekst, gaan niet op voor de illustraties. Dát is uiteindelijk ook de reden waarom dit werk zo goed geworden is. De afbeelding hierbij laat zo’n interpretatie zien: in de tekst wordt niets gezegd over welke verdorvenheid en misdadigheid er op de aarde heerste zodat God met een grote vloed zijn schepping wil opschonen en opnieuw beginnen. In de illustratie verwijst Alter naar mensenoffers die in het Midden Oosten wel eens voorgekomen zijn, maar die niet noodzakelijk in deze tekst bedoeld zijn.
De beeldreceptie
Genesis 10:9a
Hollywood invloed: de 'filmcast' van Genesis op de achterkant van het boek
Een ander aspect dat laat zien dat Crumb de tekst serieus neemt is zijn studie naar de geschiedenis van de afbeeldingen die bij de betreffende teksten gemaakt zijn. Hij heeft duidelijk gebruik gemaakt van eerdere illustratoren, of ze nu stammen uit het Middenoosten of uit Hollywood. Een mooi voorbeeld is de hierbij geplaatste afbeelding van Nimrod de jager, een nakomeling van Noach na de Zondvloed. Genesis 10:9a : “Nimrod was een geweldig jager voor het aangezicht des Heeren”
Leeuwenjacht in Assyrië
In het British Museum zijn prachtige afbeeldingen te vinden van de leeuwenjacht door de Assyrische koningen. Nu lijkt de assyrische leeuwin niet direct op de leeuw van Crumb, maar dat komt doordat ik geen goed exemplaar in mijn eigen verzameling kon vinden. Maar de interpretatie van Crumb, dat Nimrod een leeuwenjager zou zijn geweest is beinvloed door de assyrische afbeeldingen, waar de leeuwenjacht een rituele verplichting van de koningen is geweest. Ik heb ook wel eens een intrepretatie gelezen waarin Nimrod een mensenjager is geweest, maar dat wordt niet door de reliefs in het British Museum ondersteund.
Genesis 3:1b
Er zijn meer interessante voorbeelden, maar op 1 plek is Crumb de fout in gegaan, of liever: hier had hij iets kunnen leren van de beeldreceptie. Het betreft de slang uit de Hof van Eden. In de tekst wordt in het begin niets gezegd over het uiterlijk van de slang. In hoofdstuk 3:1 wordt alleen gezegd dat de slang listiger was dan al het gedierte des velds. Hij kan ook praten en heeft klaarblijkelijk een grondig inzicht in de psychologie van de mens. Nadat, gedeeltelijk door zijn listigheid, de vrouw van de verboden vrucht gegeten heeft en dankzij de vrouw ook de man, vervloekt God de slang: “Omdat gij dit gedaan hebt, zo zijt gij vervloekt boven al het vee, en boven al het gedierte des velds. Op uw buik zult gij gaan en stof zult gij eten, al de dagen van uw leven.” Deze cryptische tekst zegt in feite dat de slang vòòr deze vervloeking niet op zijn buik ging. Crumb laat dat zien in bijgaande tekening. Zijn slang is een soort van Marvel-comic, een Slangenman, een Hulk of X-man.
Griffioen uit Nineveh, Pergamonmuseum Berlijn
Maar de tweede afbeelding bij deze alinea laat zien waar de slang uit de hof vandaan komt: de schrijvers van Genesis stamden hoogstwaarschijnlijk uit de priesterkaste die in de zesde/vijfde eeuw vChr in Babylon in ballingschap zat. Daar werden ze geconfronteerd met afbeeldingen als deze, van samengestelde wezens: deels slang, deels vogelklauwen en deels waarschijnlijk ook nog wel andere beesten. Van deze beesten is goed voor te stellen dat ze hun poten verliezen en zo de oorsprong van de gevreesde alledaagse slangen werden. Net als ze door de hemellichamen in Genesis 1 als louter lampen voor te stellen de goden van het Babylonische pantheon op zijn minst neutraliseerden, zo zetten de gevangen Joden ook de andere mythologische machten, waar hun meesters ontzag voor hadden, op hun plek.
De lijsten
Genesis 35:22ev : De zonen van Jakob waren twaalf. De zonen van Lea waren: Ruben, Jacobs eerstgeborene, daarna Simeon, etc. etc.
De meest geniale ingreep van Crumb, degene waarmee hij mijn bewondering verdiende, is zijn behandeling van de namenlijsten, de lange lijsten van namen van kinderen van de aartsvaders en andere lijsten. Hij had ze gewoon als tekst kunnen laten staan, maar dat deed hij niet. Hij heeft voor elke mens die in het epos genoemd wordt een gezicht getekend. En daarmee heeft hij hen dus een karakter gegeven. Zonder deze afbeeldingen lees je snel over de lijsten heen. Ik meende dat zelfs de vader van Jan Wolkers, die het grootste deel van de bijbel aan tafel voorlas, deze naamlijsten niet behandelde. Maar bij Crumb worden deze namen persoonlijkheden, ze krijgen vlees en bloed en een karakter! Voor vroegere lezers, of de hoorders uit een oudere orale traditie, zouden deze lijsten inderdaad levende verwijzingen naar hun omgeving zijn: de namen zijn vaak van stamvaders en -moeders van stammen en volken uit het Midden-Oosten. Zo’n lijst geeft een vorm van aardrijkskunde: Bijvoorbeeld Genesis 25:16-18 :
“Dit zijn de zonen van Ismaël (zoon van Abraham en Hagar), en dit zijn hun namen, in hun dorpen en paleizen, twaalf vorsten naar hun volken. En dit zijn de jaren van het leven van Ishmaël, honderd zeven en dertig jaren; en hij gaf de geest, en stierf, en hij werd verzameld tot zijn volken. En zij woonden van Havila tot Sur toe, dat tegenover Egypte is, waar je naar Assur gaat…”
De Israelieten wisten dus dat die lui, die ten zuiden van hen woonden, neven en nichten van hen waren, kinderen van Abraham. Net zoals wij weten dat de drie monotheïstische religies familie van elkaar zijn, nakomelingen van het geloof van Abraham.
Tederheid
Genesis 24:67 : En (Izak) bracht haar in de tent van zijn moeder Sara en hij nam Rebekka, en zij werd hem tot vrouw, en hij had haar lief. Alzo werd Izak getroost na de dood van zijn moeder.
Ik zei in de vorige paragraaf dat Crumb mijn bewondering verdiend heeft door zijn behandeling van de uitvoerige lijsten in Genesis. Maar waarom ik echt zijn boek van alfa tot omega (of eigenlijk van aleph tot tav) doorgewerkt heb en het niet meer kon loslaten voor ik het uit had, was uiteindelijk zijn eigen bewondering en respect voor de tekst. Hij is niet kerkelijk. Hij zegt in zijn ‘introduction’ uitdrukkelijk dat hij niet gelooft dat de bijbel het woord van God is, of geïnspireerd door God. Hij gelooft wel dat het een krachtige tekst is, die diep in het collectieve onderbewuste van de mensheid doordringt. Maar deze uitgesproken geloofsbelijdenis heb je niet nodig als je gevoerd wordt langs de mooie platen en de nauwkeurige teksten. Een tedere afbeelding zoals bij Genesis 24:67, waarin Izak getroost wordt door Rebekka na de dood van zijn moeder, is meer dan genoeg aanleiding om te zeggen dat Crumb met zijn Genesis een zeer goed werk gemaakt heeft. Een werk waarin het hem gelukt is de teksten en de karakters die in de teksten voor ons worden opgeroepen te laten spreken met een frisheid waarvan je vermoedt dat die ook in de karavanserails en oases van het Midden-Oosten met bewondering begroet werd.
“En God zag al wat Hij gemaakt had, en ziet, het was zeer goed.“
]]>
OOGST, striptijdschrift van Comic Design, nr 1
(toespraak gehouden op vrijdag 4 december in het Heinzmuseum in Amsterdam, ter gelegenheid van het eerste nummer van Oogst)
Fokke en Sukke citeren Asterix
Fokke en Sukke citeren een bekend stripverhaal, bekend in ieder geval bij de vijftigplussers onder ons, als ze melden dat ze als kind in een ketel met viagra gevallen zijn en sindsdien permanent met een ferme jongeheer rondlopen.
Volgens postmoderne filosofen als Umberto Eco verwijzen kunstvormen als literatuur en beeldende kunst voortdurend en uitsluitend naar andere kunstvormen. Dus bevind ik me in goed gezelschap als ook ik citeer uit hetzelfde stripverhaal als Fokke en Sukke en kan melden dat er op ons vele eeuwen neerkijken. Niet 20 eeuwen, zoals Panoramix tegen Obelix zei, of 40 eeuwen, zoals Napoleon tegen zijn soldaten, maar tenminste 50 eeuwen kijken vanaf de toppen van de geletterdheid op ons neer.
Hierogliefen
In het eerste schrift namelijk, in bijvoorbeeld het Tweestromenland, maar ook elders in de wereld, zoals in het Egyptische Hierogliefenschrif, is beeldende kunst en literatuur nog onvermengd aanwezig. De latere arbeidsverdeling tussen schrijvers en tekenaars is hier nog niet begonnen. Zoals we geleerd hebben in de economielessen op school is arbeidsverdeling hetzij een symptoom hetzij een oorzaak van de onweerstaanbare vooruitgang van de cultuur. Alle latere pogingen van illustratoren om te schrijven en schrijvers om hun handschriften te verluchten, lijken in dit licht dus regressies, pogingen om weer terug te keren tot dat paradijs, die gelukkige moederschoot, toen alles nog heel was en onbedorven en de mens zich naar believen kon wijden aan tekenen en schrijven en jagen en vrijen (een citaat van Karl Marx, de laatste twee bezigheden, niet de eerste twee).
Genesis, door Robbert Crumb
Regressie is op zich geen slechte reden om iets te doen, maar het is niet volwassen. Adam en Eva zijn juist om volwassen te worden uit het paradijs gegooid: groei op, zei de Schepper nog tegen hen.
Het stripverhaal heeft, in ieder geval in ons land, heel lang behoord tot het paradijs van de kinderwereld en niet tot een volwassen kunstvorm. Een berucht citaat komt bijvoorbeeld uit 1948, waarin de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen het volgende zegt over de zogenaamde beeldromans: “Deze boekjes, die een samenhangende reeks tekeningen met een begeleidende tekst bevatten, zijn over het algemeen van sensationeel karakter zonder enige andere waarde.” En er werd over het vergif in de beeldromans gesproken, dat bezig is te druppelen in onze jeugd.
Comic Design als onderdeel van Media and Graphic Design van ArtEZ in Zwolle
Dat beeld ziet er nu anders uit. Ik durf nog niet te stellen dat het maken van beeldverhalen, van strips en graphic novels een volwassen kunstvorm is in Nederland, maar het begint wel te komen. En om het heel eerlijk te zeggen, de oprichting van de afstudeerrichting Comic Design bij ArtEZ in Zwolle is hoe belangrijk ook, zeker niet de eerste stap in de richting van een kentering op dit vlak. Het is beter om deze oprichting te zien als een symptoom van de kentering naar een volwassen kunstrichting, 1 van de kunststromingen met een eigen muze, hoewel ik een beetje de tel kwijt ben van het aantal muzen dat we op het ogenblik hebben. De aanbieding van het allereerste nummer van Oogst in een museion gewijd aan een beeldverhaal, is dus passend. Een museion, een huis der muzen: het besef dat zoiets als een museum heel oude wortels heeft, doet je weer stil staan bij al die eeuwen die met ons meekijken.
Prehistorische handafdruk
In een aflevering van de serie Mad Men komt een scène voor waarin Paul aan Don Draper vertelt over zijn hobby: het fotograferen van handafdrukken op bewasemde ramen. Deze handafdrukken deden hem herinneren aan de afdrukken van handen in de grotten van Altamira en Lascaux. Draper was te dronken om meteen te begrijpen wat er interessant is aan zulke afdrukken, dus Paul legt hem uit dat deze Paleolithische handen, 15.000 jaar oud, op hem overkwamen als pogingen van de vroege mensen om contact te maken met ons, een poging tot communicatie over de afgrond van de tijd heen.
Zonder lezers, zonder een publiek dat de handafdruk, de poging tot communicatie, kan zien, is het kunstwerk van geen enkele waarde. Ook Nietzsches’ Zarathustra zegt tegen de zon, dat hij ten diepste alleen nuttig is omdat er toeschouwers zijn.
“Op een ochtend stond hij met het morgenrood op, trad de zon tegemoet en sprak haar aldus toe: ‘O groot gesternte! Wat zou jou geluk zijn als je hen niet had voor wie jij straalt!’”
De overtreffende trap van OOG
Communicatie bestaat omdat er schrijvers en tekenaars, maar ook omdat er lezers zijn. Het lezersaantal in Nederland lijkt te groeien. Schrijvers en tekenaars zijn tot nu toe niet voldoende, wat bijvoorbeeld duidelijk te zien is aan het gegeven dat de overgrote meerderheid van de Nederlandstalige strips in feite vertaald zijn uit het buitenland. En hier gaan we van ArtEZ wat aan doen.
De afstudeerrichting Comic Design van ArtEZ te Zwolle toont met trots de eerste OOGST van nieuwe striptekenaars.
Oogst in de Stentor
Moge Comic Design groeien en bloeien, en telkens weer een rijke oogst binnenhalen, rijkdom die de winterkou vergeet en ons verwarmt aan prachtige tekeningen, absurde verhalen en vooral aan de beloften die er in verborgen zitten.
]]>
titelblad John's Woodhouse
Bij de notaris
Sytse van der Zee, de illustrator (niet de schrijver) heeft zijn eerste stappen gezet op het pad van het stripverhaal: dramatiek, psychologie, onverwachte wendingen, kunstkritiek en mooie plaatjes. Misschien dat hij besmet is geraakt door de striptekenaars aan Neerlands eerste academische stripopleiding ArtEZ in Zwolle, waar hij ook lesgeeft.
Het kan ook dat zijn eigen werk, dat tot nu toe bestond uit gecondenseerde beeldende verdichtingen van journalistieke teksten, hem gestimuleerd heeft om een zelfstandig werk te maken. Want losse illustraties bij andermans teksten levert in zijn geval wel een mooi oeuvre op, maar een losbladig oeuvre dat altijd gekoppeld is aan andermans werk. Een stripverhaal of beeldverhaal is een wisselwerking tussen een verhaal en beelden en dat levert dus een kapstok om een serie illustraties te maken.
Wat de aanleiding ook moge zijn, hij heeft in ieder geval episode 1 gemaakt. Het verhaal is tot nu toe alleen op Sytse’s website te vinden, waarbij irritant is, dat er geen vaste link naar het verhaal gemaakt kan worden, omdat het geheel klaarblijkelijk in flash is geprogrammeerd. Je moet dus om het beeldverhaal te bekijken door klikken vanaf de homepage naar het lichtknopje in het midden en vandaar naar de episode 1.
Een portret van de overleden eigenaar
Het verhaal is een hedendaags verhaal, vol met ingewikkelde familiebeschrijvingen, ‘meervoudig emotionele ontmoetingen’, midlife-crises en losse eindjes. Dat laatste is natuurlijk met opzet gedaan om zo de volgende episodes mogelijk te maken. Naast de emotionele verwikkelingen wordt er in het verhaal ook een spel gespeeld met houthakken en timmeren wat ik niet goed begrijp, maar dat begrip kan nog komen, we zijn pas bij episode 1.
Het genoegen dat ik er aan beleef zit overigens niet direct in het verhaal, maar zit veelmeer in de tekeningen. Deze zijn te herkennen als echte Sytse-van-der-Zeeën, met vervreemdende perspectieven en een sfeer die niet helemaal stamt uit het begin van de 21ste eeuw, maar naar mijn gevoel meer past bij de 19de eeuw, en dan niet het Engeland van Dickens of het Nederland van Multatuli, maar meer het Frankrijk van Proust. Dit laatste misschien vanwege de snorren en het baardje van de notaris.
Ten slotte pleit ik er, vooral vanwege de tekeningen, voor dat er een gedrukte uitgave komt. Alsjeblieft.
]]>