Rembrandt: Hendrikje Stoffels
Het nieuwe jaar is net begonnen en dan is het altijd een mooi moment om terug te kijken naar het afgelopen jaar. De opmerkelijkste twee dingen aan deze blog in het afgelopen jaar waren: 1) dat ik het überhaupt begonnen ben en 2) dat het abrupt eindigde in oktober en daarna 2 maanden niets gebeurde.
Het begin is inderdaad opmerkelijk, en ik heb daar wel eens iets over geschreven in een eerder blogje: het had te maken met spanningen op mijn werk waardoor ik een emotionele uitlaatklep nodig had. Het einde, of liever gezegd het stilte-intermezzo, heeft waarschijnlijk net als het begin, een oorzaak in mijn werk: ik heb veel tijd gestoken in nieuwsbrieven en op een gegeven ogenblik is de energie op. Blijkbaar. En daarnaast zijn er veel spanningen geweest in de familie.
Nu ik dit overlees klinkt het wat klagerig. Er is ook iets anders aan de hand, iets wat vergelijkbaar is met een klus die je maar uitstelt: een mail die je niet beantwoordt of een telefoontje dat je niet doet. Hoe langer je de klus uitstelt, hoe moeilijker het is om het te beginnen.
Ik ga nu gewoon weer verder: een nieuw jaar, een nieuw begin, een nieuwe hoop.
Economische crisis, terrorisme, oorlog, ecologische crisis, honger. De krantenkoppen schreeuwen het ons voortdurend toe. Angsten hebben vaak te maken met tunnelvisie en oogkleppen. Ik bedoel niet dat je met een andere blik alle problemen kunt oplossen, maar ik denk wel dat je door een wijdere blik wat minder krampachtig en minder angstig door het leven kunt gaan. De ontwikkelingen kunnen ook de goede kant op gaan. De kerkvaders noemen dat genade en verbinden dat met Gods voorzienigheid.
Moge het jaar 2009, dat zo prachtig begon in sneeuw en ijs, en hoopvol met een inkomend African-American echtpaar in het Witte Huis, prachtiger en hoopvoller worden en moge de economische crisis de mensen dwingen om creatiever te worden en zich bezig te houden met zaken die voor hen wezenlijk zijn, zinvoller.
Als mooi voorbeeld van deze nieuwjaarsmeditatie heb ik gisteren in de New York Times een artikel gelezen over Rembrandt, van de hand van Holland Cotter: In the Gloom, seeing Rembrandt with new eyes. Even een stukje in mijn eigen vertaling:
“In het midden van de 17de eeuw was Nederland het meest welvarende land in Europa. Toen, in het midden van de eeuw, gedeeltelijk vanwege een leegzuigende oorlog, barste de bubbel. De Nederlandse kunstmarkt storte ineen. Mensen die dachten: ‘o, dit is maar een voorbijgaande fase’, kregen geen gelijk. De gouden tijd van de Nederlandse kunst was voorbij.
Rembrandt werd bijzonder hard geraakt. Een tiental jaren ervoor was hij een ster, met een wachtrij opdrachtgevers van wel een kilometer lang. Amsterdam, net als New York vandaag, was een stad met cultuur-begerige burgers die een Rembrandt in hun huizen moesten, moésten, hebben. Dus veranderde hij zich in een kunst machine, trok vele assistenten aan om zijn werken af te maken en werd rijk.
Hij werd ook zorgeloos en sloot veel te hoge leningen af. Naast zijn schilderwerk, storte hij zich ook op de verkoop van kunstwerken en niet alleen zijn eigen werk. Hij kocht bijvoorbeeld een Rubens om door te verkopen. (…)
Met de economische crisis viel alles uit elkaar. Schuldeisers sloegen op de deur, cliënten verdwenen. Hij werd bankroet, verdween uit de mode, werd een loser. Andere kunstenaars dachten dat het een kwestie van tijd was voordat de Nederlandse markt zich zou herstellen. Mijn inschatting is, dat Rembrandt dat niet deed. In ieder geval schilderde hij nu niet meer alsof hij dat geloofde. Hij had te veel verloren. Hij ging zijn eigen weg.”
In het middendeel van artikel, dat ik niet vertaal, bespreekt hij een aantal schilderijen van Rembrandt en vergelijkt hij hem met onder meer Vermeer, en hij eindigt met zijn sterkste argument voor zijn stellen dat Rembrandt door de economische crisis zijn eigen weg gaat: een schilderij van Hendrikje Stoffels uit 1660 (het hangt in het Metropolitan Museum in New York):
“Uiteindelijk past het schilderij in een genre. Het is een conventioneel portret van een burger in een specifieke setting. Een soort dat Rembrandt heel vaak heeft geschilderd en voor een aanzienlijk inkomen. Maar nu voelt hij zich vrij om sommige conventies te laten varen en andere dingen toe te voegen: hij laat zijn burger zitten als een sibylle of een koningin, hij verlicht haar met compassie als licht. Resultaat is een schilderij dat oplicht als een smeulende turf: laag, warm en langbrandend.
Ik zeg niet dat de zware tijden alleen dit schilderij produceerde. Rembrandt en kunst zijn zo veel meer gecompliceerd dan dit. Maar toen hij getest werd door de omstandigheden, keerde hij op de een of andere manier catastrofe om in gelegenheid, zwakte in kracht. Van bijna niets, een beetje verf, een stukje doek, een bevrijde geest en een onbezwaard hart, maakte hij dit.”
Ik weet niet of deze analyse klopt en ik weet te weinig van de 17e eeuw af om te weten of het verhaal over de economie klopt. Ik weet echter wel dat het een prachtig schilderij is. En dat ik vorig jaar (of was het het jaar daarvoor?) bij de grote tentoonstelling van Carravagio en Rembrandt, verbijsterd was door Rembrandts Bathseba: schoonheid en kwetsbaarheid ineen. En ik weet zeker dat er naast een onbegrijpelijk uniek talent ook een geestelijke vrijheid nodig is om zulk soort werken te maken. Dus sluit ik me aan bij de laatste zin van het artikel en wens onszelf een bevrijde geest en een onbezwaard hart.
]]>
Vorig jaar ben ik naar een opening geweest van ‘Weerbarstige eenvoud – tekeningen van Jos Hermans’ in het Nijenhuis te Heino, onderdeel van De Fundatie in Zwolle / Heino.Het kasteeltje ligt in een prachtige omgeving, maar is een onwaarschijnlijke plek voor het werk van Jos Hermans.
Op de foto linksboven zie je de directeur van de Fundatie, Ralph Keuning, maar de opening werd verzorgd door de architect Hendrik Jan van der Valk, die alleen virtueel aanwezig was: hij was op het moment van de opening in Zuid Spanje, waar hij de Semana Santa, de lijdensweek, bijwoont. In zijn toespraak, die middels DVD en beamer door ons ervaren werd, trok hij een vergelijking tussen een antiek saké-potje, waarin de barstjes en scheurtjes van het craquelé en het vuil dat zich erin heeft verzameld een verhaal vertellen over de geschiedenis van het potje, en het werk van Jos Hermans. Hij kauwde het gelukkig ons niet voor, maar de boodschap was duidelijk: de houtskool lijnen in het werk van Jos vertellen hun eigen verhaal.
Maar dat verhaal is niet een verhaal dat eenvoudig over afbeelden gaat, over representatie. Het werk van Jos past wat dat betreft alleen maar in het midden van de 20ste eeuw, in de hoogtijdagen van het abstract expressionisme, waarin schilders als Jacson Pollock, Barnett Newman en Marc Rothko afrekenden met de kunststromingen die in hun werk naar de buitenwereld verwezen. Hun kunst gaat alleen over zichzelf, verwijst alleen naar zichzelf, aldus Clement Greenberg, de toenmalige beroemde kunstcriticus. Als dat zo is, en Jos past in deze traditie, wat op de foto’s van zijn werk overigens duidelijk genoeg te zien is, dan is de plek waar deze tentoonstelling plaats vindt wel erg vreemd: je zou verwachten dat het werk alleen maar in een modernistische tempel, zoals de Neue National galerie in Berlin, te exposeren valt: strakke Mies van der Rohe zalen, helder licht, geen versieringen behalve dan van de zuivere architectonische details zelf. Maar het kasteeltje zit vol met kruip-door-sluip-door routes, nissen, alkoven, gekke raampjes, en bevat een bonte verzameling van meubels die allemaal de aandacht afleiden van de zuivere modernische gedachte.
De barstjes van het saké potje vertellen een verhaal over het gebruik van het potje: in welke handen het geweest is, welk gebruik er van gemaakt is, dat het al meerdere generaties de mensen gediend heeft.De lijnen in het werk van Jos vertellen een verhaal van zoeken naar evenwicht, naar worsteling met teveel en te weinig, naar zuiverheid. Tot hiertoe lijkt het te passen binnen het paradigma van Clement Greenberg, maar plotseling valt op dat de geschiedenis in het werk van Jos dus wel degelijk aanwezig is, net als in het saké-potje en zeker net als in het kasteeltje het Nijenhuis.
Dan is er dus iets geks aan de hand: ondanks de afkeer van representatie is er wel degelijk representatie, maar dan van een werkelijkheid die niet direct zintuigelijk aanwezig is, niet direct te zien of te voelen of te ruiken, maar indirect.
John Updike, een van mijn favoriete auteurs, beschrijft in ‘Seek my Face’ de levens van o.a. Pollock en Newman. Zijn stelling is dat deze abstract expressionisten in tegenstelling tot de ideeën van Clement Greenberg wel degelijk bezig waren met representatie. Maar dan geen eenvoudige representatie zoals zovaak op 20ste eeuwse koekblikken te zien is. Deze kunstenaars wilden opnieuw, net als voorgangers als Blake en Friedrich, temidden van de geseculariseerde werkelijkheid God afbeelden. ‘God’ moet je haast wel tussen aanhalingstekens zetten, daar het natuurlijk altijd gaat om ideeën over hem, om representaties van hem en niet hemzelf. En hier zit dan ook het geheim, dat overigens zo aan de oppervlakte ligt dat het geen geheim is. Dit geheim is ontelbare malen verwoord, onder andere middels de theologen van de zogenaamde via negativa: God is zo anders dan alles wat wij kennen, dat hij alleen maar door de ontkenning, de via negativa, te kennen valt. Als we alle representatie er uit mikken (iets wat niet kan, maar waar we wel naar kunnen streven), dan hopen we dichter bij het geheim van de werkelijkheid te komen. Dat was volgens Updike het streven van de abstract expressionisten. Ook kunsthistorici als Robert Rosenblum in diens boek ‘Modern Painting and the Northern Romantic Tradition’ uit 1977, onderstrepen deze opvatting. Abstract Expressionisme is dus geen art-pour-art, geen gesloten systeem dat alleen maar naar zichzelf verwijst, en waar bij de toeschouwer alleen maar iets kan zien van ritme, kleur, materiaalgebruik, etc. Nee, het is een icoon, een luik op de eeuwige onderliggende bron van het bestaan, op de plek licht in het bos (Heidegger), op de zin van ons leven, zoals bijvoorbeeld in het craquelé van het saté-potje tot uiting komt.
Jos Hermans is hier links op de foto tijdens de receptie op het fraaie landgoed het Nijenhuis te zien. Aan de linkerkant van de foto staat een betonnen/houten tafel van M. Schregardus, oud student interieurarchitectuur van de kunstacademie in Zwolle, waar Jos Hermans ook werkzaam is. De catalogus van de expositie is te koop in de winkel van De Fundatie, maar ook op internet te bezichtigen.
In het paleis op de Blijmarkt, tegenover het theater Odeon in Zwolle, heeft de directeur van de Fundatie, Ralph Keuning, een tentoonstelling georganiseerd met een keuze uit het werk van Jeroen Krabbé. De hele eerste verdieping is gevuld met zijn werk. Jeroen Krabbé, die ik voordien kende als acteur en regisseur (o.a als schurk in de Bond film The Living Daylights en regisseur van Left Luggage), laat zo zien dat hij uit een schildersfamilie komt.Dwalend door de zalen en gangen van het paleis op de Blijmarkt is duidelijk te zien hoezeer Jeroen Krabbé geniet van het schilderen. Het moet voor hem meer dan een hobby zijn geweest, meer dan een tijdverdrijf tussen twee films door. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de enorme hoeveelheid werken die er hangen. Maar dit blijkt ook uit de intensieve wijze waarmee hij met zijn onderwerpen bezig is geweest. Aan een grote wand hangen bijvoorbeeld 4 enorme doeken met telkens hetzelfde onderwerp: een meertje met riet, in 4 verschillende stemmingen.
Wat ook opvalt, naast dit inzicht in Jeroen Krabbé’s creatieve werk buiten de bioscoop, is de enorme belangstelling van het publiek, en het plezier dat deze bezoekers er overduidelijk aan beleven. Dat publiek mag gerust uitgebreid worden tot meer dan alleen maar de bezoekers van deze expositie, gezien de vele bekende acteurs die doeken van Krabbé hebben gekocht en die nu in bruikleen in Zwolle hangen.Wat is de reden voor deze waardering? Is het werk van Jeroen Krabbé bijzonder? Is het een Picasso, die voortdurend nieuwe wegen toont, nieuwe experimenten aangaat? Dat is niet het eerste wat mij opvalt. Mij valt trouwens in het werk helemaal geen vernieuwingsdrang op, maar wel een voortdurende herkenning. In één zaal zie ik Co Westerik, in een gang plotseling een serie Paul Klees. Daar een aantal impressionisten.
Hele delen van het begin van de 20ste eeuw is hier vertegenwoordigd. En niet onbekwaam! Misschien dat dat hetgene is wat het publiek waardeert: de herkenning. Hier lopen ze tussen allemaal nieuw werk (want dit is de eerste keer dat er een zo groot overzicht van zijn werk tentoongesteld is) en ze ervaren beeldende echo’s van exposities die ze eerder en elders bezocht hebben, van plaatjes in schoolboeken, van televisie rapportages, van citaten in films…Wat is de betekenis van deze expositie? Wat zien we hier van Jeroen Krabbé? Is hij een vervalser zoals Van Meegeren de Vermeers vervalst heeft? Vermeers die, zoals het beroemde Emmausgangers, door de vorige eigenaar van de collectie van de Fundatie, Hannema, gekocht zijn omdat hij overtuigd was van de echtheid ervan.
In het werk van Krabbé gaat het niet om zulk soort vervalsingen: hij zegt nergens dat het een echte Paul Klee is. Nee het zijn allemaal echte Krabbé’s.Wat is het dan, is hij een schoolmeester die vanuit de didactiek diverse stijlen beoefend? Nou, dat ook niet helemaal, hoewel dit waarschijnlijk wel een beetje meespeelt.
Door de Fundatie heenlopend realiseerde me ik plotseling: dit is een acteur die telkens weer kruipt in de huid van zijn karakters. En het werk dat hij dan maakt, maakt hij omdat hij een emotionele uitlaatklep nodig heeft. 
Want het is, zoals gezegd geen vrijetijdsbezigheid, een volkstuintje, of een macramécursus, maar gezien de hoeveelheid en de intensiteit van zijn werk, een echte behoefte van hem om dit te doen, om die schilderijen te maken. Maar de vorm van deze obsessie is dezelfde als die van zijn ‘echte’ werk: het acteurschap.
Jeroen Krabbé, de acteur als schilder.
]]>