Don Draper leest Frank O'Hara
Het is gemakkelijk om net zo verslaafd te raken aan deze serie als aan bijvoorbeeld de Sopranos. Mad Men is nu net op de Nederlandse televisie, maar in de VS zijn ze naar verluid al bezig met seizoen 3. De aantrekkelijkheid van deze serie zit onder andere in het geweldige acteerwerk, de goede psychologie, een diepe melancholie die het harde reclamevak doorsijpelt en veel, heel veel heimwee naar de periode van net na WOII.
Ook het gedicht van Frank O’Hara kan niet anders dan stammen uit deze periode. Dat wordt meteen duidelijk door de beginzin:
Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.
Dat laatste woordje ‘modern’ wordt in deze betekenis tegenwoordig niet meer gebruikt. Ik bedoel in de zin dat je er trots op kunt zijn om modern genoemd te worden. We gebruiken het woord modern nu veel meer als een neutrale aanduiding van onze huidige tijd, maar ik maak niet meer mee dat het trots gebruikt wordt: kijk ons eens modern zijn.
Het lezen van zo’n gedicht laat je dus meteen een vleugje van een andere tijd voelen. Het gedicht eindigt met:
It may be the coldest day of
the year, what does he think of
that? I mean, what do I? And if I do,
perhaps I am myself again.
Deze laatste regel ‘perhaps I am myself again’ trof me in het bijzonder.
Wat betekent dat eigenlijk, dat iets gedurende een bepaalde tijd bestaat, zolang van zichzelf zegt een bepaalde identiteit te hebben? Hoe is het überhaupt mogelijk om van iets te zeggen dat het een identiteit heeft? Als is immers voortdurend in verandering? Ons lichaam vervangt de cellen voortdurend, onze persoonlijkheid ontwikkelt zich door alle conflicten heen en soms verandert het zelfs dramatisch als gevolg van een ongeluk of een tumor. ‘Now I am quietly waiting for the catastrophe of my personality to seem beautiful again, and interesting, and modern.’ Als zelfs ons lijf en onze geest maar heel moeilijk te beschrijven zijn als een identiteit, hoe moet dat dan met een bedrijf als een school, of de kunstacademie van Kampen, vooral nu die verhuisd is naar Zwolle, of zoiets nieuws en groots als ArtEZ hogeschool voor de kunsten, waarin voortdurend nieuwe docenten werken aan nieuwe afdelingen en oude personeelsleden met pensioen gaan. Wat is dat dan, identiteit?
Volgens sommige schrijvers is identiteit inderdaad een fictie, iets wat we bewust met wilskracht toeschrijven aan iets: aan onszelf, aan andere mensen, aan een bedrijf, een opleiding, een traditie. Dat lijkt een acceptabele beschrijving van identiteit, maar dat roept weer andere problemen op, niet in het minst het probleem dat ik mijzelf wel degelijk als een identiteit beschouw, ondanks het overduidelijke feit dat ik waarschijnlijk niet herkend zou worden als dezelfde door mijn jongere ik van zeg maar 10 jaar. Ook in de discussies van de afgelopen 8 jaar binnen ArtEZ over de identiteit van de drie kunstacademies (de CABK van Kampen/Zwolle, de AKI in Enschede en de Academie Arnhem) bleek dat het enerzijds niet makkelijk is de identiteit te beschrijven, maar dat het anderzijds overduidelijk zichtbaar is dat de drie academies elk een eigen vorm hebben, een eigen traditie met eigen soorten studenten en oud-studenten.
Je kunt identiteit ook beschrijven als een continu gesprek tussen mensen. Mensen in een liefdesrelatie of in een dorp, in een gezin of op een school. Maar ook binnen jezelf ben je voortdurend met jezelf aan het praten. En op sommige momenten voelt dat harmonieuzer aan dan anders: ‘the catastrophe of my personality’ versus ‘perhaps I am myself again’. Zo’n beschrijving van identiteit als constant gesprek is dynamischer dan een opgelegde of toegeschreven identiteit en het geeft ook weer dat identiteit niet vanzelf bestaat, dat het energie en onderhoud kost. Dat geldt voor je eigen identiteit, die in de huidige web 2.0 omgeving zeer vele kansen tot versnippering heeft, maar het geldt ook voor alle netwerken waar je onderdeel van bent. En het geldt ook voor instituties die schijnbaar log zijn, maar in feite een net zo dynamische identiteit hebben.
Een dynamische identiteit, gebaseerd op een permanent gesprek, een conversatie, waarin alle afzonderlijke partners een eigen verantwoordelijkheid hebben.
]]>Now I am quietly waiting
for the catastrophe of my personality
to seem beautiful again,
and interesting, and modern.
Paul Davis
Ross McDonald
Een van de dingen die de verzamelde pers en hun publiek zeker zullen gaan missen nu 2009 de herinnering aan 2008 doet verbleken is de regerings periode van George Walker Bush. De cartoon hier links is van Paul Davis, getiteld ‘Bush the Smaller’, zoals de geschiedenis hem in onderscheid met zijn vader zal gaan noemen. De cartoon komt uit Vanity Fair september 2004. Uit een nieuwe Vanity Fair, die van februari 2009 komt de cartoon die rechts staat: een Bush die wegrent met schoenen op zijn hielen, een verwijzing naar het fameuze schoenenincident van half december 2008. Getekend door Ross McDonald.
Dit incident, waarbij Muntadar al-Zaidi, een journalist, in Bagdag een schoen naar de afscheid-nemende George Bush gooit, heeft een een enorme golf aan activiteit op het internet ontplooit.
Heel veel spelletjes ontstonden, sommige al 1 dag na het incident, waarbij je punten kon scoren door schoenen naar de onfortuinlijke president te gooien. Als je nu googled op ’shoe’ en ‘bush’ dan kun je naar hartelust je politieke voorkeur botvieren en zelfs online wedstrijden spelen tegen IRL tegenstanders om de hoogste punten.
Het screenshot links is afkomstig van de Duitse Spiegel Online website, waarin het verwijst naar Addicting Games.com, maar deze spelletjessite heeft het spel, ‘Sock and Awe’ (sic) al van hun bestand verwijderd.
De meest geek variant van politiek commentaar op dit incident vond ik op een game forum, waarbij een filmpje te zien is van het incident waarover heen de WOW symbolen van een duel geplaatst zijn. De gamers onder ons kunnen zien dat een Irakese Mage, Muntadar al-Zaidi een Throw Shoe spell op Bush loslaat. Al Maliki, de Irakese premier is AKF, dwz hij is IRL even naar de wc of haalt net een biertje uit de koelkast. De speler klikt op het eerste plaatje links net met zijn muis op het Shoe icoon. LOL.
De president (die aan zijn icoon duidelijk te herkennen is als een Boss) probeert nog Dodge en Block Spell, maar het helpt allemaal niet heel veel. Tegen het einde van het filmpje is de schoenengooier Knockdown door de Secret service.
ROFL, w00t. i pwned u.
[Legenda voor de non-gamers onder U:
AFK = Away from Keyboard, dwz ff niet met het spel bezig
ff = even
IRL = In Real Life, of kentekenplaat van Ierse autos
LOL = Laughing Out Loud
Owned = gepakt
pwned = foute spelling voor Owned
ROFL = Rolling On Floor of Laughter
u = you
w00t = Wow, loot! of: We owned the other team
WOW = World of Warcraft
Aanvullende informatie voor de gamers onder ons:
De Throw Shoe Spell bestaat niet in WOW, ook niet in de laatste uitbreidingsset The Wrath of the Lich King. En ook is er geen Bush Boss. Echt niet.]
Zo heette de titel van de lezing van Paul Moyaert, hoogleraar wijsgerige
antropologie aan de Katholieke Universiteit te Leuven, auteur van het
onlangs verschenen boek ‘Iconen en beeldverering‘, Amsterdam SUN 2007.
Zijn betoog ging over een speciale vorm van gebed, een gebed dat onder andere, maar niet alleen, beoefend is door Theresa van Avila, een Spaanse mystica uit de 16e eeuw. Hiernaast zie je een foto van het beroemde beeld van Bernini, met daar liggend de heilige in extase, terwijl een engel glimlachend haar steekt of gestoken heeft met een pijl.
In de gebedsvorm van Theresa van Avila, zoals die door Paul Moyaert werd besproken, gaat het om de aanbidding van de Gekruisigde. Zij spoort ook
haar medezusters aan om zich te concentreren op de kruisdood van
Christus, om al hun verbeeldingskracht te richten op dit beeld, op het verdriet en de pijn, de ontluistering en de aftakeling van het lichaam die daar mee samenhangen.
Deze meditatie is niet primair een techniek om je staande te houden in het leven, zoals Patricia de Martelaere dat in haar lezing over de Dao beschrijft, het is namelijk niet een ‘niets doen‘ een ‘zitten en leeg worden‘
zoals zij dat noemt. Het is ook niet een concentratie op de eigen
zondigheid, iets wat in sommige geloofskringen beoefend wordt, want dan
ben je met jezelf bezig en dat is niet goed.
Deze spiritualiteit
kijkt van zichzelf weg. Het kruisbeeld is de aanleiding om opgenomen te
worden in iets dat groter is dan zichzelf. Theresa van Avila heeft er
veel energie in gestopt om zich deze spiritualiteit eigen te maken,
maar geleidelijk aan lukte dit. En dit leidde tot vervoering, tot
verliefd worden op de Gekruisigde: ‘Wie kan de Heer in diens ellende zien zonder dat de mens verliefd wordt op Hem?‘ schrijft ze. Dit is liefde gebaseerd op adoratie.
Een
ongewone gebedsvorm, nogal intiem. En het maakt gebruik van de riolen
van de menselijke verlangens: sadisme, masochisme en andere (zelf-)
beschadigende activiteiten en neigingen (de lijst is makkelijk uit te
breiden met bijvoorbeeld eetstoornissen) worden hier niet onderdrukt of
getolereerd, nee ze worden gekanaliseerd binnen maatschappelijk
geaccepteerde en zelfs bewonderde patronen.
Het
klooster was een goede plek om hiermee te experimenteren. De abt of
abdis legde grenzen op aan de zelfkwellingen van de non of monnik: ‘Je moet stoppen, je tijd is om.‘ ‘Nee, ik wil niet.‘ ‘Ja, je moet, het is jouw beurt de wc’s reinigen‘. En omdat zelfs het schoonhouden van de toiletten nog een manier kan zijn om deze spiritualiteit te beoefenen (‘Ik
verdien het om dit laagste van het laagste te doen, in navolging van
het lijden van mijn Heer, laat mij meer toiletten schoonmaken.‘) zal het klooster ook hieraan paal en perk stellen.
Het
is, zoals gezegd, een ongewone gebedsvorm. Heden ten dage zijn we
geneigd om verzoening of vertroosting te benadrukken, dit is een
verstilling van de verlangens, een vermindering van de strijdbaarheid.
Maar in deze gebedsvorm gebeurt er iets anders, het is een extatische
gebedsvorm. Het zet overigens ook niet aan tot verzoening met het
lijden, maar tot instemming met leven en lijden samen.
De
esthetische ervaring kun je in twee soorten opdelen, de Dionysische en
Apollinische zoals Nietzsche die beschreef, of de vervoering en de
contemplatie. De vervoering is gericht op het sublieme en de
contemplatie op het schone.
Wat Theresa van Avila beoefent lijkt op
de vervoering. Wat is vervoering, extase? Een goed voorbeeld is de
popmuziek, die er op gericht is om je buiten jezelf te brengen:
ex-tase, uit-staan, buiten (jezelf) staan. Vervoering drijft op
identificatie met datgene wat je bewondert. In die identificatie wordt
de afstand tot het bewonderde verkleind. Het effect is dat je zelf in
iets opgaat en op het punt staat er in te verdwijnen. Het zelf lost op
in iets wat groter is dan het zelf: extatisch, zelfverlies. In deze
vervoering vallen emoties niet weg, maar worden juist sterker. Je gaat
op in verlangens die jou overstijgen. De grens wordt gesteld door de
materialiteit van het kunstwerk of door moeder overste.
Contemplatie,
de tweede soort van esthetische ervaring, neemt afstand tot het
bewonderde. Je neemt de plek van de toeschouwer in, ook ten opzichte
van je eigen leven. Je identificeert je niet meer ten volle met wat je
bewondert. In de contemplatie komen de eigen verlangens tot stilstand,
tot rust. Je stijgt uit boven de verlangens, die je als het ware van
boven af, miniatuur, beschouwt. Het lijden wordt zo uitgebannen.
Het
bijzondere van onze tijd is dat de hedendaagse kunst gekenmerkt wordt
door een huiver voor beide vormen van esthetische ervaring. Ze argwaant
zowel de overgave als de contemplatie. De hedendaagse kunst is er op
gericht de waarheid te openbaren. Waarheid is een weergave van de stand
van zaken die onafhankelijk is van jouw perceptie.
Onze tijd heeft
geleerd dat waarheid niet mooi of lieflijk is. Waarheid is
verschrikkelijk. Wij stellen ons voor dat een bepaalde relatie tussen
twee mensen bepaald wordt door liefde en mooie gevoelens. Maar de
waarheid is, dat de twee mensen gedreven worden door hormonen,
bloeddrukken, chemische substanties, electrische stromen, etc etc. Uit
liefde voor deze waarheid verzet de hedendaagse kunst zich tegen
contemplatie en vervoering door een schoktherapie. In de hedendaagse
kunst wordt je losgerukt van jouw percepties, van jouw behaaglijke
illusies.
Tot zover de lezing van Paul Moyaert.
Ik ben er
niet zeker van dat hij de hedendaagse kunst goed begrepen heeft, maar
ik ben onder de indruk van het volgende: zijn gedachte dat het tijdperk
van de religie (dat in de westerse wereld voor bij lijkt te zijn) de
mogelijkheid bood om iets groots te doen met de ‘riolen van de
menselijke verlangens’. Onze wereld zit niet zo in elkaar dat alles
opgelost kan worden. Anorexia wordt beschouwd als een oplosbaar
probleem, als we maar de juiste medicijnen of therapie of genetische
formule kennen. Maar als we de anorexia opgelost hebben en we stappen
de deur uit, kunnen we geraakt worden door een snel optrekkende auto en
een dwarslaesie oplopen. In de vroegere religieuze wereld, bijvoorbeeld
de wereld van Theresa van Avila, was er ook geen remedie tegen anorexia
of sado-masochistische gevoelens, maar deze konden wel gekanaliseerd
worden naar iets groots, iets maatschappelijks bewonderends: de
aanbidding van de Gekruisigde.
Dit is in onze westerse, onluisterende, cultuur niet meer mogelijk.
In het Overgave programma van woensdag 19 maart 2008 stond Patricia de Martelaere met haar lezing over ‘De kunst van het vallen’.Prof. Dr. Patricia de Martelaere (* 1957 in Zottegem, België) studeerde wijsbegeerte aan de Universiteit Leuven, waar zij in 1984 promoveerde op een proefschrift over het scepticisme van David Hume. Zij is hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Brussel en de Katholieke Universiteit Leuven. Zij publiceert onder meer over Schopenhauer, Nietzsche, Freud, Wittgenstein en Derrida. Naast deze wetenschappelijke carrière is zij ook schrijfster, bekroond met de Belgische Staatsprijs voor literatuur en twee keer genomineerd voor de AKO literatuurprijs. Recent heeft ze een nieuw boek geschreven: Taoïsme: De weg om niet te volgen.
In het programmaboekje van Overgave staat de volgende inleiding op ‘de kunst van het vallen’:
“We vallen niet graag. Toen we klein waren viel het nog mee: we vielen voortdurend en krabbelden overeind alsof er niets was gebeurd. Een enkele keer vielen we van de trap en zetten dan een keel op van jewelste, maar bleven vaak wonderlijk ongedeerd.
Naarmate we ouder worden, vallen we minder vaak en minder graag, maar ook minder makkelijk, en we doen ons vaker ook ernstig pijn. Niet alleen onze botten zijn strammer en stijver, en daardoor ook breekbaarder, ook onze geest is zijn soepelheid kwijt: we kunnen en willen ons niet meer laten gaan.
Nochtans zou de ware levenskunst weleens niet die van het keurig rechtoplopen, maar die van het vallen kunnen zijn. In tegenstelling tot het doelmatig rechtoplopen, dat permanente controleerbaarheid veronderstelt, is het vallen iets wat ons per definitie overkomt, een verstoring in het succesvol bewandelen van onze levensweg. Maar verstoringen zijn er natuurlijk om de haverklap, en iedereen komt vroeg of laat ten val. Kunnen we leren vallen? Gevechtssporten als judo en karate tonen ons dat het kan. Leren vallen is spelen met de grenzen van het leerbare. Essentieel in het leren vallen is het laten vallen, het opgeven van weerstand, het meegaan met wat je overkomt, de overgave. Maar deze overgave leidt niet tot de nederlaag. Integendeel: ze zou de strijder onkwetsbaar en onoverwinnelijk moeten maken.”
De kunst van het vallen als levenskunst. Mevrouw de Martelaere vertelde in het vraaggesprek na afloop van haar lezing dat zij een jaar of 10 / 15 geleden een hele depressieve periode heeft doorgemaakt. Ze gaf er geen details van, maar vertelde wel dat ze meer dood dan levend bij een Taoïstische acupuncturist werd binnengedragen. De behandeling wiste het verdriet weg, radicaal.
Vanaf dat moment is ze zich gaan interesseren in het Taoïsme en in de er bij horende traditionele Chinese geneeskunst.
Tot aan haar lezing, heb ik altijd gedacht dat Tao en de traditionele Chinese geneeskunst twee verschillende zaken waren. Zaken die elkaar natuurlijk wel beïnvloeden, maar niet dermate dat ze niet uit elkaar gehouden konden worden. Enerzijds heb je de religie, Tao, en anderzijds heb je de Chinese opvattingen over gezondheid. En van dat laatste heb ik sinds de verhalen uit de Culturele Revolutie, over operaties in ziekenhuizen, zonder de westerse verdovingstechnieken, maar wel met acupunctuur, als bewijs van het succes van Mao’s Chinese ideeën, geen hoge pet op. Ook de broodjes-aap verhalen van mensen die succesvol van het roken af kwamen middels acupunctuur, stimuleren mijn nieuwgierigheid niet. En wil je je, onder het mom van ‘baat het niet schaadt het niet’ wel eens overgeven aan een acupunctuur behandeling, dan wordt je op www.kwakzalverij.nl om de oren geslagen met allemaal artikelen over deze ‘bizarre geneeswijze berustend op een atavistische theorie die op geen enkele wijze te rijmen valt met de huidige stand der biomedische wetenschap’ en zelfs over mogelijk nadelige gevolgen van het gebruik ervan. De stichting Skepsis is iets genuanceerder en zegt: ‘Onderzoek naar de werkzaamheid van acupunctuur heeft vrijwel niets opgeleverd. Alleen pijn en misselijkheid schijnen in bepaalde gevallen iets af te nemen.‘
Met deze kennis gewapend luisterde ik dus naar een verslag van een weldenkend mens, een hoogleraar in de filosofie en een gelauwerd schrijver, die publiekelijk zegt dat het haar geholpen heeft.
Dao, zo vertelde ze, heeft te maken met overgave, met vallen. Je moet het opvatten als een techniek om succesvol te zijn in het leven. Het is een levenskunst. Deze overgave is namelijk niet dezelfde die we vroeger speelden met: ‘geef je over of ik schiet…’, het is geen nederlaag maar een overwinning. Dao is de weg tot deze overwinning, de weg tot gezondheid, geluk en goedheid in dit leven. In dit leven, want het Taoïsme is, net als het Boeddhisme, een religie zonder God.
Mevrouw de Martelaere heeft dit Taoïsme bestudeerd middels de klassieke geschriften: Dao de Jing en de Zuangze, beiden uit de Periode van de Strijdende Staten. Ook De kunst van het oorlogvoeren, hoewel geen klassiek Taoïstisch werk, bevat dezelfde ideeën.
Bij dieren en ook bij kinderen zijn emoties gezond en doelmatig. Bij volwassen mensen kunnen bepaalde emoties maar door en door lopen: het maalt dan door het hoofd, obsessief. Deze emotie is dan niet meer doelmatig en gezond. In deze situatie kun je jouw omgeving ook niet meer de baas, want je hebt jezelf niet overwonnen. Je kunt jezelf overwinnen als je je eigen emoties tijdig kunt loslaten, zoals kinderen of dieren dat kunnen. De manier waarop de Dao, of eigenlijk de filosofische Dao, waartoe de Martelaere zich beperkt, dit bewerkt is een techniek, een meditatie: zitten en vergeten. Geen concentratie op ingewikkelde concepten, maar wees zo stil mogelijk, fysiek en mentaal. In dit stil-zijn wordt duidelijk dat het ik zijn eigen hinderpaal is. Deze meditatie is dus een techniek, geen mystiek zoals in de westerse kloosters, een vaardigheid.
In de literatuur van de Dao worden diverse voorbeelden genoemd van die techniek: de zwemmer, de krekelvanger, de meubelmaker, allen beoefenen gedurende een bepaalde periode het niets-doen (Wu-wei) om het doel te bereiken: de extreem gevaarlijke waterval afzwemmen, de krekel te vangen en het meubel te maken. Deze houding lijkt op die van een aantal grote westerse kunstenaars, als Michelangelo en Brancussi, die niet no zeer een plan uitvoeren, maar die het beeld, dat al in het steen bestaat bevrijden van overtollig materiaal. Dit is een kunst van het vinden, niet van het zoeken. Hoe vindt je iets zonder te zoeken? Door je niet te richten op het doel, of door je zo sterk te richten op het doel dat je jezelf vergeet. Dit is geen garantie, maar kán leiden tot grote prestaties, of tot het gemakkelijker doen van de daaglijkse dingen. Het ondermijnt de dwangmatige neigingen van ons ego.