Fritz the Cat

Genesis van Robert Crumb is een boek dat ik in november 2009 via Amazon kreeg. Op sites als Boing Boing was al aangekondigd dat Crumb, de beruchte illustrator van o.a. Fritz the Cat, bezig was om Genesis te illustreren.

Ik herinner me een keer, ik moet 15 of 16 geweest zijn, dat ik met vriendjes naar de dorps-bioscoop ging om een tekenfilm te zien. Ik kende tot dan toe eigenlijk alleen maar Walt Disney producten. Nou Fritz the Cat was duidelijk uit een ander hout gesneden. Ik heb toen overigens geen bewondering voor Crumb gekregen, die kwam pas later, toen ik hem tegen de hele hippie- en underground cultuur van de late jaren ‘60 kon plaatsen. Crumb’s obsessie met dikke vrouwen-billen is mij uit die periode ook goed bijgebleven.

Toen ik lucht kreeg van zijn Genesis, was ik wel nieuwsgierig, maar niet overdreven. En uit een soort van beroepsethos (als arbeider op een hogeschool voor de kunsten waar ook Striptekenen een eervolle plek heeft), heb ik het boek besteld. Maar ik moet toegeven: Crumb’s Genesis mag er zijn, en op meer niveaus dan ik me voordat ik het Amazon-pakketje opende kon voorstellen.

Advertentie op de voorkant van Crumb's Genesis

De voorkant

Om te beginnen speelt Crumb met de vooroordelen van veel bijbel-lezers door de voorkant van zijn Genesis uit te rusten met alle platitudes die hij in voorraad heeft: “Adult supervision recommended for minors” en “all 50 chapters” en “The first book of the bible graphically depicted! Nothing left out!” En dat allemaal in reclame-letters die thuishoren op een pak waspoeder. De lezer is duidelijk gewaarschuwd dat de illustrator een loopje neemt met de heilige tekst.

De vertaling

Genesis 6:11 : en de aarde was verdorven voor Gods aangezicht; en de aarde was vervuld met misdadigheid.

Maar bij het doorlezen van de tekst blijkt het tegendeel. Niet alleen laat hij inderdaad niets weg, zijn vertaling van de grondtekst naar het Engels is van het hoogste niveau. Hij heeft klaarblijkelijk gebruik gemaakt van de vertaling van Robert Alter, een nestor onder de bijbelvertalers en onder andere de schrijver/vertaler van The David Story, een indrukwekkende uitgave van de Samuelboeken uit het Oude Testament. Eén van de principes van Alter, en iets wat Crumb van hem overgenomen heeft, is proberen zo weinig mogelijk te interpreteren in de vertaling: als er iets staat in de grondtekst dat onbegrijpelijk is, dan moet je dat zoveel mogelijk laten staan. Nou heeft Crumb hier met zijn illustraties vaak wel een interpretatie van een duistere passage gegeven, dus de vertaalregels van Alter die wel gelden voor de tekst, gaan niet op voor de illustraties. Dát is uiteindelijk ook de reden waarom dit werk zo goed geworden is. De afbeelding hierbij laat zo’n interpretatie zien: in de tekst wordt niets gezegd over welke verdorvenheid en misdadigheid er op de aarde heerste zodat God met een grote vloed zijn schepping wil opschonen en opnieuw beginnen. In de illustratie verwijst Alter naar mensenoffers die in het Midden Oosten wel eens voorgekomen zijn, maar die niet noodzakelijk in deze tekst bedoeld zijn.

De beeldreceptie

Genesis 10:9a

Hollywood invloed: de 'filmcast' van Genesis op de achterkant van het boek

Een ander aspect dat laat zien dat Crumb de tekst serieus neemt is zijn studie naar de geschiedenis van de afbeeldingen die bij de betreffende teksten gemaakt zijn. Hij heeft duidelijk gebruik gemaakt van eerdere illustratoren, of ze nu stammen uit het Middenoosten of uit Hollywood. Een mooi voorbeeld is de hierbij geplaatste afbeelding van Nimrod de jager, een nakomeling van Noach na de Zondvloed. Genesis 10:9a : “Nimrod was een geweldig jager voor het aangezicht des Heeren”

Leeuwenjacht in Assyrië

In het British Museum zijn prachtige afbeeldingen te vinden van de leeuwenjacht door de Assyrische koningen. Nu lijkt de assyrische leeuwin niet direct op de leeuw van Crumb, maar dat komt doordat ik geen goed exemplaar in mijn eigen verzameling kon vinden. Maar de interpretatie van Crumb, dat Nimrod een leeuwenjager zou zijn geweest is beinvloed door de assyrische afbeeldingen, waar de leeuwenjacht een rituele verplichting van de koningen is geweest. Ik heb ook wel eens een intrepretatie gelezen waarin Nimrod een mensenjager is geweest, maar dat wordt niet door de reliefs in het British Museum ondersteund.

Genesis 3:1b

Er zijn meer interessante voorbeelden, maar op 1 plek is Crumb de fout in gegaan, of liever: hier had hij iets kunnen leren van de beeldreceptie. Het betreft de slang uit de Hof van Eden. In de tekst wordt in het begin niets gezegd over het uiterlijk van de slang. In hoofdstuk 3:1 wordt alleen gezegd dat de slang listiger was dan al het gedierte des velds. Hij kan ook praten en heeft klaarblijkelijk een grondig inzicht in de psychologie van de mens. Nadat, gedeeltelijk door zijn listigheid, de vrouw van de verboden vrucht gegeten heeft en dankzij de vrouw ook de man, vervloekt God de slang: “Omdat gij dit gedaan hebt, zo zijt gij vervloekt boven al het vee, en boven al het gedierte des velds. Op uw buik zult gij gaan en stof zult gij eten, al de dagen van uw leven.” Deze cryptische tekst zegt in feite dat de slang vòòr deze vervloeking niet op zijn buik ging. Crumb laat dat zien in bijgaande tekening. Zijn slang is een soort van Marvel-comic, een Slangenman, een Hulk of X-man.

Griffioen uit Nineveh, Pergamonmuseum Berlijn

Maar de tweede afbeelding bij deze alinea laat zien waar de slang uit de hof vandaan komt: de schrijvers van Genesis stamden hoogstwaarschijnlijk uit de priesterkaste die in de zesde/vijfde eeuw vChr in Babylon in ballingschap zat. Daar werden ze geconfronteerd met afbeeldingen als deze, van samengestelde wezens: deels slang, deels vogelklauwen en deels waarschijnlijk ook nog wel andere beesten. Van deze beesten is goed voor te stellen dat ze hun poten verliezen en zo de oorsprong van de gevreesde alledaagse slangen werden. Net als ze door de hemellichamen in Genesis 1 als louter lampen voor te stellen de goden van het Babylonische pantheon op zijn minst neutraliseerden, zo zetten de gevangen Joden ook de andere mythologische machten, waar hun meesters ontzag voor hadden, op hun plek.

De lijsten

Genesis 35:22ev : De zonen van Jakob waren twaalf. De zonen van Lea waren: Ruben, Jacobs eerstgeborene, daarna Simeon, etc. etc.

De meest geniale ingreep van Crumb, degene waarmee hij mijn bewondering verdiende, is zijn behandeling van de namenlijsten, de lange lijsten van namen van kinderen van de aartsvaders en andere lijsten. Hij had ze gewoon als tekst kunnen laten staan, maar dat deed hij niet. Hij heeft voor elke mens die in het epos genoemd wordt een gezicht getekend. En daarmee heeft hij hen dus een karakter gegeven. Zonder deze afbeeldingen lees je snel over de lijsten heen. Ik meende dat zelfs de vader van Jan Wolkers, die het grootste deel van de bijbel aan tafel voorlas, deze naamlijsten niet behandelde. Maar bij Crumb worden deze namen persoonlijkheden, ze krijgen vlees en bloed en een karakter! Voor vroegere lezers, of de hoorders uit een oudere orale traditie, zouden deze lijsten inderdaad levende verwijzingen naar hun omgeving zijn: de namen zijn vaak van stamvaders en -moeders van stammen en volken uit het Midden-Oosten. Zo’n lijst geeft een vorm van aardrijkskunde: Bijvoorbeeld Genesis 25:16-18 :

“Dit zijn de zonen van Ismaël (zoon van Abraham en Hagar), en dit zijn hun namen, in hun dorpen en paleizen, twaalf vorsten naar hun volken. En dit zijn de jaren van het leven van Ishmaël, honderd zeven en dertig jaren; en hij gaf de geest, en stierf, en hij werd verzameld tot zijn volken. En zij woonden van Havila tot Sur toe, dat tegenover Egypte is, waar je naar Assur gaat…”

De Israelieten wisten dus dat die lui, die ten zuiden van hen woonden, neven en nichten van hen waren, kinderen van Abraham. Net zoals wij weten dat de drie monotheïstische religies familie van elkaar zijn, nakomelingen van het geloof van Abraham.

Tederheid

Genesis 24:67 : En (Izak) bracht haar in de tent van zijn moeder Sara en hij nam Rebekka, en zij werd hem tot vrouw, en hij had haar lief. Alzo werd Izak getroost na de dood van zijn moeder.

Ik zei in de vorige paragraaf dat Crumb mijn bewondering verdiend heeft door zijn behandeling van de uitvoerige lijsten in Genesis. Maar waarom ik echt zijn boek van alfa tot omega (of eigenlijk van aleph tot tav) doorgewerkt heb en het niet meer kon loslaten voor ik het uit had, was uiteindelijk zijn eigen bewondering en respect voor de tekst. Hij is niet kerkelijk. Hij zegt in zijn ‘introduction’ uitdrukkelijk dat hij niet gelooft dat de bijbel het woord van God is, of geïnspireerd door God. Hij gelooft wel dat het een krachtige tekst is, die diep in het collectieve onderbewuste van de mensheid doordringt. Maar deze uitgesproken geloofsbelijdenis heb je niet nodig als je gevoerd wordt langs de mooie platen en de nauwkeurige teksten. Een tedere afbeelding zoals bij Genesis 24:67, waarin Izak getroost wordt door Rebekka na de dood van zijn moeder, is meer dan genoeg aanleiding om te zeggen dat Crumb met zijn Genesis een zeer goed werk gemaakt heeft. Een werk waarin het hem gelukt is de teksten en de karakters die in de teksten voor ons worden opgeroepen te laten spreken met een frisheid waarvan je vermoedt dat die ook in de karavanserails en oases van het Midden-Oosten met bewondering begroet werd.

“En God zag al wat Hij gemaakt had, en ziet, het was zeer goed.“

Bookmark It

Hide Sites

Waarom was ik aan het zoeken naar podcasts? zult u vragen. Ik werd vanochtend wakker met flarden van een droom in mijn systeem, een droom over een gezicht met grote ogen dat onbegrijpelijke maar belangrijke dingen zei. Nou ja, je weet hoe dat gaat met dromen: het lijkt ordelijk, maar bij wakker worden zit er geen systeem in. Deze droomflarden lieten me niet direct los, ergens aan de rand van mijn bewustzijn zat een herinnering aan zo’n gezicht. Toen ik het liet rusten en bezig was met een ontbijtje (cruesli, yochurt, sudoku, Gerard Kempers en Sven Kramer) dook plotseling ZeFrank op, de webkunstenaar en grappenmaker met zijn podcast ‘the show with zefrank‘. Tijden niet meer aan gedacht, maar toen, in 2007, mateloos door mij bewonderd om zijn filosofie en humor. Hoe kon ik hem vergeten?

Ik ben eens op het internet gaan zoeken toen bleek dat er weliswaar podcasts op mijn iPhone stonden maar niet van Zefrank. En daar op de interwebben vond ik weer de verbazingwekkende podcasts die hij gedurende 1 vol jaar bijna 5 dagen per week produceerde. Bijna elke episode sloot hij af met: ‘This is Zefrank, thinking, so you won’t have to’.

Op zijn website vond ik ook het beroemde religie-spel van hem terug: Een spel waarbij je kunt kiezen een atheist, een boeddhist of een christen te zijn. Het spel begint altijd met een openingsscherm waarop je de toetsenbord bediening kunt lezen. Links staan de toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten lopen. Rechts bovenaan staan drie toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten praten en rechts onder de startknop.

Bij alle drie de versies van het spel kom je door op de startknop te drukken in een spelveld terecht waar een mensje op een vierkante plaat staat:

In het begin denk je wat moet ik hier doen, springen of rondlopen? Maar uiteindelijk blijft er niets anders over dan het poppetje van de rand af te laten vallen. En hier komen de verschillen tussen de drie religies naar voren. Bij de atheist gebeurt er na de val in de afgrond dit:

Bij de Boeddhist krijg je wel een replay, maar dan in deze vorm:

En, jawel, als je de eend (een geliefde onderwerp van Zefrank, die het vaak over ‘duckies’ heeft) ook zelfmoord laat plegen, verschijnt er weer een mens. Dit ad infinitum…

Bij de christelijke variant verschijnt er dit:

Je kunt dus kiezen voor 1 van 2 liften, links en rechts. Die linker eindigt hier:

En dan niets meer. De lift rechts eindigt vervolgens ook voorspelbaar:

De spraakmogelijkheden van het poppetje zijn rechtsboven op het openingsscherm weergegeven: ‘contemplation’, ’smal epiphany’ en ‘moment of truth’

Ze geven de speler de mogelijkheid het poppetje dingen te laten zeggen als: ‘Forever, right?’ als je op de toets voor ‘contemplation’ klikt:

of: ‘I love waiting’.

Veel plezier aan beleefd, destijds in het stoomtijdperk. Humor en religie, altijd leuk.

Bookmark It

Hide Sites

En als je zonder zelfbeheersing, verleid als het ware door een wit konijn dat verdwijnt door een gat in de grond, achter een feitje aan rent, ben je voor je het weet een uur of twee verder. Het enige dat je gedaan hebt is springen van ijsschots naar ijsschots, van interessant gegeven via een roddel naar een ander feitje, stuurloos, oeverloos, zoals gezegd als een kalf in het voorjaar, of als de verbanden in een droom, begrijpelijk tijdens het dromen, maar onbegrijpelijk bij het ontwaken.

Onlangs ben ik zo eens verdwaald en ben ik terecht gekomen bij een aantal bizarre sites. De aanleiding was een artikel in, ik meen de New York Times, over Wall Street bankiers die zich de spanningen van het lijf probeerden te houden door Fight Club achtige sessies te houden. De ironie van dat gegeven, de verbinding van de ideëen van Fight Club als sterke aanklacht tegen het consumentisme en Wall Street Bankiers als het ultieme symbool van de Westerse kapitalist, was intrigerend genoeg voor me om het artikel te lezen en zo begon een dwaaltocht op de interwebben die me uiteindelijk bij de Jezus van dit artikel terecht liet komen.

Wat bleek namelijk, dat er een aantal bankiers in Manhattan woonde die een sportschool bij hun appartement hadden aangebouwd (of gewoon een tweede appartement verbouwd hadden tot fight club). De klaarblijkelijke spanningen van hun werk, het verliezen van een paar miljoen dollar in de dagelijkse beurspraktijk, of het niet krijgen van een bonus wegens malprestatie, hadden een uitlaatklep nodig, aldus het artikel. En die uitlaatklep werd gevonden in gevechten totdat de tegenstander om genade smeekt.

Nader onderzoek wees uit dat dit soort gevechten bekend staat onder Mixed Martial Arts (MMA): nauwelijks regels en verschillende vechtsporten door en tegen elkaar. Nu zijn de bankiers natuurlijk geen professional in dit soort sporten, al zijn ze uiterst bedreven in het vechten op de beursvloer. Maar van de bankiers en de Fight Club was ik bij de MMA gekomen (waarvan ik het bestaan niet wist) en plotseling dook er op mijn dwaaltocht een christelijke groep MMA’ers op. Nieuwsgierig geworden door nog een paradox (was Jezus niet de vleesgeworden liefde?) kwam ik terecht bij de website Jesus didn’t Tap.

Jesus didn't tap op het kruis van de vechter

Ietwat verbijsterd dwaalde ik door deze voor mij nieuwe subcultuur: een predikant die zich ‘de gezalfde vechter’ (anointed fighter) noemt, citaten waarmee de zachtmoedige Jezus, de kindervriend uit mijn jeugd, bekleed werd met martiale trekken:

“When Jesus stepped inside the cage of life to take on the cross, human legs did not kicked his out from under him. It was not human hands that broke his arm during the arm bar of adversity. It was not a human fist that knocked him to the mat for our sins. It was not a human that kept him inside the triangle choke of suffering. It was not the fighter’s sent by Satan to tap him out that beat him.”

En de website heeft natuurlijk een winkel voor kleding, waar je onder andere sportbroeken kunt kopen met daarop een stuk leer genaaid (aan voor- en achterkant van het kruis!) met een afbeelding van hun logo: Jesus didn’t tap erop. Dit leer is overigens onmisbaar, vanwege een mogelijke trap in het kruis, er zijn immers nauwelijks regels. Ook tattoos met het logo erop zijn op de foto’s van de site veelvuldig te vinden.

Jezus de kindervrind

Mijn relatieve onbekendheid met de engelse taal bracht me in het begin in verwarring over de titel: to tap, dat betekende toch ‘klappen geven’? Maar uiteindelijk bleek het, het genadesignaal te zijn, het klappen op de grond waardoor je je tegenstander duidelijk maakt dat je het gevecht opgeeft. De titel ‘Jesus didn’t tap’ betekent dus ‘Jezus gaf niet op’. En deze, voor mij onbekende kant van Jezus, werd nadrukkelijk verbeeld op diverse kledingstukken, zoals deze, waarop een gespierde Christus, met aureool en al op een onderliggende Satan inbeukt. De morele boodschap, dat het gaat om het verslaan van de zonde, 7 dagen per week, is hier duidelijk ondergeschikt aan het gevecht.

Hierbij aangekomen in deze droom-achtige dwaaltocht op het interweb, ben ik er mee gestopt, maar de ambivalenties bleven me de volgende dagen achtervolgen. En niet zozeer die tussen Fight Club en bankiers, want de ambivalentie van het hebben van bezit en het bezeten worden door datzelfde bezit is ons allen bekend. Maar de ambivalentie tussen de zachtmoedige Jezus (‘die op het zachte gras de mensen liefhad en genas’, aldus een waarschijnlijk slecht geciteerd kerklied) en de vechtersbaas van deze sub-cultuur, kon ik gewoon niet plaatsen. Bizar, was alles wat er bij mij overbleef.

Isabelle Adjani als Margarita, foto van Jean Daniel Lorieux, te vinden op de hiernaast geciteerde website

Pas toen ik afgelopen week ‘De meester en Margarita‘ van Boelgakow herlezen had, viel er bij mij in ieder geval een deel van het kwartje. In dit fenomenale werk, dat beter wordt naarmate je het vaker leest, draait het om de komst van de Satan naar het Moskou van Jozef Stalin. Een hilarisch gebeuren, dat de bestaande orde behoorlijk op de kop zet, maar dat tegelijk een metafoor is voor het totalitaire regime van dat moment. De Satan is trouwens in het boek niet zo zwartwit afgebeeld als op het bovenstaande t-shirt, iets wat bijvoorbeeld goed af te lezen is aan het motto van het boek, afkomstig van Goethes Faust:

“Maar goed, wie zijt ge dan? Deel van die kracht en sterkte die steeds het kwade wil en steeds ten goede werkt.”

Hoe dan ook, er komt een subplot in het boek voor, de beschrijving van de berechting van Jezus door Pilatus (“de zoon van de koning-sterrenwichelaar, de wrede vijfde procurator van Judea, de ridder Pontius Pilatus”) . Pilatus veroordeelt de ‘filosoof’ uit Nazareth, want Jezus’ bestaan is een opstand tegen de almacht in Rome (een verwijzing natuurlijk naar Stalin). Maar ondanks deze veroordeling, blijven de gesprekken tussen de procurator en de filosoof door zijn dromen spoken. Een bepaalde droom gaat alsvolgt:

“Zijn bed stond in het halfduister, tegen de maan afgeschermd door een zuil, maar van de traptreden naar het bed liep een strook maanlicht. En nauwelijks had de procurator de band met de hem omringende werkelijkheid verloren, of hij zette zich in beweging langs deze lichtende weg omhoog, rechtstreeks naar de maan. Hij lachte helemaal van geluk in zijn slaap, zo weergaloos mooi kwam hem alles voor op deze doorschijnende blauwe weg. Hij wandelde in gezelschap van Banga (zijn hond) en naast hem liep de zwervende filosoof. Ze discussieerden over een uitermate gecomplicerd en belangrijk probleem, zonder dat de een de ander wist te overtuigen. Op geen enkel punt konden zij elkaar vinden en dat maakte hun dispuut juist zo boeiend en eindeloos. Het spreekt vanzelf dat de terechtstelling van die dag op misverstand berustte, want daar liep immers de filosoof die een zo blatante ongerijmdheid had uitgedacht als zouden alle mensen goed zijn. En natuurlijk was alleen al de gedacht dat men zo’n man zou terechtstellen te gruwelijk voor woorden. De terechtstelling had niet plaatsgevonden! Geen sprake van! Dat was nu precies wat de tocht omhoog over de maantrap zo heerlijk maakte.

Er was vrije tijd naar believen, pas tegen de avond zou het onweer losbreken en lafheid was ongetwijfeld een van de ergste ondeugden. Zo sprak Jesjoea Ha-Notsri. Nee, filosoof, ik moet je tegenspreken: Het is de allerergste!”

Hier in dit citaat (uit de prachtige uitgave van G.A. van Oorschot uit 1997, typografie van Gerrit Noordzij, vertaald door Marko Fondse en Aai Prins, pagina 346 en 347) kom je dezelfde ambivalentie tegen als in de site ‘Jesus didn’t tap’: Enerzijds een Jezus die verklaart dat alle mensen goed zijn (een ‘blatante ongerijmdheid’) en anderzijds toch een ondeugd, ja de allerergste. De wereld na de komst van de Verlosser is blijkbaar niet helemaal perfect, maar de zonde die in de christelijke MMA-wereld eruit gebeukt wordt, wordt hier benoemd: het is de lafheid. Daar moet je tegen vechten, aldus Pilatus en Boelgakow.

Nou, eum, misschien is het verband tussen de Meester en Margarita en Jesus didn’t tap toch wat gekunstelder dan ik eerst dacht, en zo lijkt deze bewijsvoering als de droom die het surfen op de interwebben vaak is, of de droom van Pilatus, die zijn misdaad wilde ontkennen…

Bookmark It

Hide Sites

In De Pont werd dit beeld weer aangetast: het was lang niet zo’n spectaculair circus als ik mij van het Stedelijk Museum herinner: geen vuur en hoewel er wel op grote schaal met water gewerkt werd, waren alle werken zeer intiem: nergens grote geprojecteerde werken. Allemaal kloosterachtige cellen met daarin 1 werk, zodat je bijna ongemerkt verleid werd tot meditatie. Bij een van die cellen, waarin het mooie verstilde “Catherine’s room” werd getoond op 5 kleine schermen, stoorde ik me bijvoorbeeld enorm aan de binnenkomst van een groepje jongeren onder leiding van een gids. Nadat ze wat beschroomd binnen waren gaan staan, schraapte de gids zijn keel en verontschuldigde zich zachtjes bij de rest van het publiek, dat hij nu wat ging uitleggen. Ik verliet woedend de cel en realiseerde me later dat ik zo’n rondleiding bij een gewone expositie veel minder een probleem vond. Deze inbreuk op mijn rust maakte me bewust van het meditatieve karakter van het werk. Of in ieder geval van deze opstelling van zijn werk.

The Greeting, 1995

Door deze opstelling, die op zijn minst het meditatieve aspect van Bill Viola’s werk beklemtoonde, kwam de ervaring met Heilig Vuur, in de Nieuwe Kerk in Amsterdam sterk bovendrijven. Het werk “The Greeting” uit 1995 dat daar getoond werd, was ook in Tilburg te zien: een ontmoeting tussen zwangere vrouwen van 45 seconden vertraagd weergegeven in meer dan 10 minuten. Mooie aardkleuren: rood, bruin, geel, mooie zwangere vrouwen (een vrouw is sowieso mooi en een zwangere vrouw al helemaal). De opstelling van dit werk in de expo Heilig Vuur stimuleert net als de kloosterachtige opstelling in de Pont een religieuze interpretatie van Viola’s werk.

De ontmoeting, Pontormo

“The Greeting” is geïnspireerd op het schilderij De ontmoeting van Pontormo (ca 1528) tussen de zwangere Maria en haar zwangere nicht Elisabeth. De laatste zal spoedig Johannes de Doper, de Voorloper, baren, en de eerste, Maria, is de latere moeder van de Verlosser, in Oosterse en Westers kerken vaak zelfs aangeduid met Theotokos, Moeder Gods. Het schilderij waarop het werk gebaseerd is, is dus religieus. Heeft in ieder geval een bijbels onderwerp. Het werk van Viola krijgt door onderwerp, door citering van het religieuze schilderij en door de plaatsing in Nieuwe Kerk en in de kloostercel van de Pont ook dezelfde religieuze lading. Tenminste, dat was mijn veronderstelling toen ik naar Tilburg trok.

Naast dit werk waren er nog 13 andere werken te ervaren, veel er van met mensen als onderwerp en vaak gecombineerd met water. Van deze waren er een aantal die er qua beeldende kracht uitsprongen. Sommige door de enorme theatraliteit en sommige door een heel verfijnd beeldprogramma. Van de eerste soort kan ik noemen “The Lovers” uit 2005, een werk waarin twee mensen tegenover elkaar staan, ze kijken elkaar net niet aan, misschien proberen ze elkaar wel te ontkennen. Plotseling komt er een enorme waterstroom, alsof er een sluis opengegooid wordt, van links op de mensen toe. Deze mensen kunnen niets anders dan elkaar vastgrijpen, druipnat, verbijsterd, weerstand biedend aan het watergeweld. De hele scène is vertraagd weergegeven. Tegen het einde neemt de watervloed af en de twee kijken elkaar aan, zich afvragend wat er gebeurd is.

Observance, 2002

In een ander werk, “Observance” uit 2002, minder spectaculair en theatraal als “The Lovers”, maar zeker zo intens, zien we een rij mensen langzaam, iets vertraagd, op ons afkomen. Voor ons staand zien ze iets, een dode? een monument? dat hun doet verschrikken. Ze slaan de handen voor de mond, sommigen krijgen tranen in de ogen, anderen houden zich sterk, maar iedereen schrikt. Net als bij het vorige waterbeeld ligt de fascinatie niet bij de gebeurtenis, de waterstraal of de opgebaarde dode, maar bij de relaties tussen de mensen. Elke keer als iemand naar voren komt en schrikt, gebeurt er ook iets tussen de mensen in de rij onderling: ze raken elkaar aan, ze kijken aandachtig naar elkaars ogen, ze houden elkaars handen vast. Ik merkte bij mijzelf, net als bij de andere bezoekers, een grote fascinatie voor de emotie op hun gezichten. Een fascinatie die bijna gluurderig is.

In deze werken draait het dus, in ieder geval in mijn beleving, om de intensivering van de relaties tussen de mensen, bewerkstelligd door natuurgeweld of ontzetting. Of door de zwangerschap in “The Greeting”. Tot nu toe gebruikt Viola de vorm van de religieuze taal, maar draait het hem in deze werken wezenlijk om de intermenselijke relaties.

Study for Emergence, 2002

Een ander werk, “Study for Emergence” uit 2002, lijkt echter wel fundamenteel om religie te draaien. Op het eerste gezicht in ieder geval: Twee vrouwen die wenen bij een graf, waaruit naar verloop van tijd de overledene op komt rijzen. Dood en opstanding, verdriet en troost, graf en water (oervloed, zondvloed, rode zee, doop…): hoe kun je het christelijker en dus religieuzer krijgen?

Opstanding

Mijn eerste associatie was met het schilderij van Piero della Francesca, Opstanding, uit ca 1460, waar Christus lijkbleek maar als overwinnaar uit het graf stapt. Daar waren overigens geen vrouwen bij, op dat schilderij, maar in de opstandingsverhalen van de Evangelieën waren ze wel: zijn moeder en zijn vriendinnen en volgelingen.
Hier in “Study for Emergence” lijkt deze setting gebruikt te zijn: het graf en twee vrouwen, de moeder en de vriendin of de zuster. En het verdriet, dat in dit geval de rouwenden niet verenigt, maar juist scheidt.

Na verloop van enige tijd begint er water over de rand van het graf te stromen en komt er een hoofd te voorschijn. De rouwenden beginnen te merken dat er iets gebeurt en ze komen overeind. De overledene komt recht overeind en de vriendin / zuster kust de hand, terwijl de moeder in ontzetting toekijkt.
De vrouwen pakken het verzwakte (?) lichaam op en tillen het op de grond, voor het graf. De moeder houdt het hoofd op haar schoot en de vriendin / zuster bedekt het naakte lichaam met een doek dat ze in haar tas had. Een duidelijke verwijzing naar de opstandingsverhalen waar de vrouwen op de eerste dag van de week, ’s morgens vroeg, met balsemstoffen gewikkeld in doeken naar de overleden Heer gingen.
In de laatste scène, die niet op de afbeelding hiernaast staat, pakt de jonge vrouw de hand van de overledene en drukt die op haar hoofd, terwijl ze zich op zijn buik neervlijt. De oudere vrouw legt haar handen, in een zegening bijna, op de twee handen van jongen en meisje.

Is dit nou religie? Net als bij de andere werken van deze fascinerende tentoonstelling gebruikt Viola in ieder geval de taal van de religie. Maar net als bij “Observance” en “The Lovers” gaat het hem hier niet om een christelijke of religieuze boodschap. Het gaat hem ook hier om de relatie tussen de rouwenden. In dit geval brengt het bijna mechanisch omhoogkomen van hun geliefde overledene hen bij elkaar, in de laatste (niet afgebeelde) scène. De overledene blijft immers dood, er is geen opstanding.

Maar als ik verder hierover nadenk is er wel degelijk verandering: mensen komen nader tot elkaar:

“Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder met haar zuster, Maria, de vrouw van Klopas en Maria uit Magdala. Toen Jezus zijn moeder zag staan, en bij haar de leerling van wie hij veel hield, zei hij tegen zijn moeder: ‘dat is uw zoon’, en daarna tegen de leerling: ‘dat is je moeder’. Vanaf dat moment nam die leerling haar bij zich in huis.” (Johannes, 19: 25-26)

En dit is dus ook opstanding, ook al is er geen leven in het lichaam.
Misschien probeert Viola op zijn eigen manier wel hetzelfde te doen als Vincent van Gogh, die een boer schildert, al zaaiend op de akker, met een grote zon achter diens hoofd een schilderij van een aards tafereel, maar tegelijk over de Zaaier (de Messias) met aureool.

Bookmark It

Hide Sites

Na de eerste pagina’s gelezen te hebben, stuitte ik op de afdeling Religie & filosofie, met daar een kopje: “Stichting vindt níet bekeren van joden de grootste zonde”. In het reformatorische blad Terdege stelt de directeur van de stichting Israël en de Bijbel, Ton Stier, dat Joden die zich niet tot het christelijk geloof bekeerd hebben verloren zijn. Letterlijk staat het er nog iets scherper: “als een Jood sterft zonder dat hij zijn Messias (Jezus) kent, gaat hij naar de hel.”

Deze uitspraak, waarin een verband gelegd wordt tussen ongeloof en hel, klonk geruststellend vertrouwd in mijn oren, zo tijdens het ontbijt, en die uitspraak heeft vandaag de hele dag een beetje nagesudderd: dat we hier in het ondermaanse kunnen bewerken dat we later, na onze dood, in de hel gestopt worden, een plek, zeg maar, waar we een eeuwigheid kunnen besteden aan de vijf stadia van rouwverwerking van Kübler-Ross. Visioenen van Dante en Hieronymus Bosch spookten vandaag tijdens wat saaiere vergaderingen door mijn verbeelding.

Bij het nazoeken van het citaat op de website van de stichting vanavond, bleek dat ‘de media’ het fout geciteerd hadden en dat ze nergens in het interview gesproken hadden over de hel.

Jammer.

De meest explicite uitspraak die ik op de website van de stichting kon vinden was deze: “De grootste zonde voor een bedoeïen is weten waar de bron ligt, maar dat verzwijgen.” Hier is “bron” een metafoor voor de kennis van het evangelie. Het is weliswaar een zonde, het niet vertellen aan de joden dat Jezus ook hun verlosser is, maar er wordt niet verteld wat daar dan de consequentie van zou zijn.

Helderheid in dezen is een groot goed. En toen ik aan het bijkomen was van de teleurstelling over gebrek aan duidelijkheid bij de op het eerste gezicht zo rechtzinnige stichting, herinnerde ik me dat de Roomse kerk een duidelijker geluid laat horen over het verband tussen zonden en verdoemenis. Zij heeft het over een lijst met doodzonden:

Avaritia (gierigheid, greed)
Invidia (jaloezie, afgunst, envy)
Ira (toorn, wrath)
Luxuria, vroeger fornicatio (extravagantie, lust)
Gula (onmatigheid, gluttony)
Acedia (traagheid, sloth)
Superbia (trots, pride)

Bij Dante’s Divina Commedia komen de mensen die zich te buiten gegaan hebben aan een van deze zonden in de hel terecht. Duidelijke taal met grafische beschrijvingen van hun kwellingen. Maar deze beschrijvingen gaan altijd over mensen die al overleden zijn. Kunnen we ook voorspellingen doen? Kunnen we zeggen wie er meer kans heeft om voor altijd in brandende pek of stroperig ijs gevangen te zitten? We hebben behoorlijk veel gegevens. Het Centraal Bureau voor de Statistiek en onderzoeksbureau Motivaction leggen lijsten aan van alles en nog wat: stemgedrag, sociale structuren, taalpatronen en wat al niet. Maar helaas kun je er niet terecht voor een overzicht van wie wat en waar zondigt.

Hoe anders is dat in de Verenigde Staten. Daar heeft de Kansas State University  dit voorjaar grondig onderzoek gedaan naar de 7 doodzonden en duidelijk aangewezen waar de mensen verdoemenis wacht en waar de kans groot is om in de hemel te komen. Toegegeven, de sociale geografen van Kansas State hebben wel wat voorwerk moeten verrichten om de zonden te kunnen aanwijzen, maar na dit werk was het mogelijk om geografisch de doodzonden op een kaart aan te wijzen, als een vlinder vastgeprikt in een museum, als een scud-raket gebiologeerd in de radar van een patriotsysteem, onontkoombaar.

Geelbruin op de kaart is neutraal (Het is overigens niet zeker of dit geruststellend is: “Ik weet wat u doet, hoe u niet koud bent en niet warm. Was u maar koud of warm!  Maar nu u lauw bent in plaats van warm of koud, zal ik u uitspuwen.” Openbaring van Johannes, hoofdstuk 3 vers 15 en 16)

Blauw is weinig zonde

Rood is veel zonde

Avaritia, Gierigheid, Afgunst

Gierigheid (avaritia) werd berekend door gemiddelde inkomens te vergelijken met het aantal mensen dat beneden de armoede grens leeft. Hoe meer rijke mensen temidden van veel armoede, hoe groter de zonde der gierigheid in die streek. Het midden van de USA ziet er goed uit. Maar California en de Noord Oostkust moet zich zorgen maken. Ook Chicago, de streek rond Seattle en Florida (met veel rijke bejaarden) ziet er verdorven uit.

Invidia, jaloezie, Naijver

Jaloezie of Invidia werd berekend door het totale aantal inbraken, diefstallen, leeghalen van auto’s en dergelijke te berekenen en te vergelijken met elkaar. Opmerkelijk is dat de Noord Oost kust hier beter scoort dan bij de vorige zonde. Ook de streek rond Chicago doet het hier beter.

Ira, Wraakzucht, Toorn

Het getal van geweldsdelicten per hoofd van de bevolking werd gebruikt om het niveau van de Ira, toorn, wraakzucht, te bepalen. Zelfde beeld als bij jaloezie, behalve dan dat hier de streek rond Seattle veel beter scoort.

Luxuria, Lust, Wellust, Extravagantie

Wellust werd berekend door het aantal SOA’s te berekenen. Hier zit de rotte plek duidelijk in de zuidelijke staten van de voormalige Confederatie.

Gula, Onmatigheid, Gulzigheid

Het aantal fast food restaurants per hoofd van de bevolking was de sleutel tot onmatigheid of  gulzigheid. Het midden van Texas en de streek rondom Washington is hierin extreem. Let wel: extreem voor een land als de USA, waar de schrijver dezes ooit te horen kreeg, toen hij een medium pizza wilde bestellen: “Medium? MEDIUM? But don’t you know that medium is HUGE? Please settle for small, you’ll have enough.” Wijze raad in een door obesitas geplaagd land.

Acedia, Traagheid, Luiheid

Traagheid werd op een interessante manier berekend: door de uitgaven voor kunsten, vermaak en vrije tijd te vergelijken met het niveau van werkgelegenheid: hoe minder werkgelegenheid en groter de uitgaven voor kunst, vermaak en vrije tijd, hoe groter de zonde der traagheid (zoals Karl Barth die formuleert), of gemakzucht, luiheid. Hier is in de USA geen duidelijk patroon te herkennen: Amerikanen zijn verspreid traag.

Superbia, Hoogmoed, Trots

En last but zeker not least de zonde der hoogmoed, trots. In deze studie is trots de wortel van alle zonden. Dus is deze überzonde samengesteld uit alle andere zonden en is de kaart berekend op grond van de andere kaarten. Oost, Zuid-oost en Zuid-west moeten zich zorgen maken. Laten ze delen van de Openbaring van Johannes lezen over vuurpoelen, gevuld met brandende zwavel, waar het geween is, en tandengekners. Of anders Dante, en dan niet Paradisum, maar Inferno.

Het rechtvaardige Amerika bestaat gelukkig ook. Het ligt in het Middenwesten in een boog onder Chicago door tot vlak voor de grote steden van het Oosten. Hardwerkende, godvrezende mensen met respect voor andermans eigendom en voorkeur voor gezond voedsel. Goed volk.

Waarom is dit uitgedokterd? Waarom zijn hier vele uren van duurbetaalde onderzoekers in geinvesteerd? “It’s too much fun” sprak de hoofdonderzoeker, Thomas Vought. Plezier? of toch een beetje Hoogmoed?

Waarom besteed ik hier aandacht aan? Traagheid, omdat ik in deze tijd eigenlijk andere, nuttigere dingen had moeten doen? of een beetje Afgunst op mensen die zulke mooie grafieken mogen maken? Of gewoon Lust: de lol in grafieken waarmee de meest onzinnige dingen bewezen kunnen worden?

Bronnen, zie: Wired, Las Vegas Sun

Bookmark It

Hide Sites

Bedevaartsrituelen in Dordrecht

Het Hof in Dordrecht, vrijdagmiddag 4 september, iets na vieren. Een spiegelende kubus van 4×4x4 meter. Er om heen mensen in witte doeken in processie. Tromgeroffel.

Aziz Bekkaoui, de modeontwerper en kunstenaar die in 2007 het project Lonsdale Burkas heeft gemaakt (Burka en Lonsdale zijn in de ogen van Aziz twee ’extremistische uniformen’), heeft weer in een botsing van culturen zijn inspiratie gezocht. In het centrum van de Calvinistische biblebelt, Dordrecht, heeft hij een bedevaartskubus opgericht.

calvinisten en niet-calvinisten

In Dordrecht notabene. Waar de Statenvertaling is opgericht en waar de Dordtse Leerregels, artikelen tegen de veel te rekkelijke Remonstranten, geschreven zijn. In het hart van 17e eeuws Nederland, dat de leer van Calvijn goed kon gebruiken als wapen in de strijd tegen de onrechtvaardige koning in het verre Spanje. Een Nederland dat gaandeweg ontdekte dat de sobere, intellectuele waarden van het Calvinisme ook paste bij een gemoedstoestand die dijken bouwde en polders aanlegde: strak, berekenbaar, onder een heldere stralende hemel.

En in dit Nederland en deze stad Dordrecht, richt een nakomeling van de Moren, iemand uit een duidelijk islamitische cultuur, een bedevaartskristal op dat allerlei connotaties van hèt bedevaartsoort der moslims heeft, een Ka’aba, maar dan spiegelend.

De Ka'aba in Mekka

Ook de witte kleren der genodigden en het lopen om de kubus zijn verwijzingen naar een ritueel dat meer in Mekka dan in Dordrecht past. Geen wonder dat  kerkgenootschappen der goede stad bezwaren hadden tegen dit kunstwerk. Volgens Dordrecht.net had koster G. de Boon van de gereformeerde bondskerk, de Augustijnenkerk die pal aan het Hof staat, bezwaar gemaakt tegen de plaatsing. Hij vindt het aanstootgevend, dat een kunstzinnig symbool uit de Islam, dat lijkt op de Kaabä in Mekka, in het Calvijnjaar in Dordt wordt onthuld.

Uw auteur als toerist & pelgrim

De site van het Reformatorisch Dagblad vermeldt dat De Boon het provocerend vindt dat het kunstwerk wordt geplaatst vlak bij de locatie waar in 1618 en 1619 de Synode van Dordrecht werd gehouden. Bovendien hekelt hij het feit dat dit gebeurt in het Calvijnjaar. „Calvijn en Mekka hebben helemaal niets met elkaar.”

Gerrit Willems, directeur van het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht vindt het bezwaar van de Gereformeerde Bonds Koster niet relevant: „Er wordt een religieus statement van het kunstwerk gemaakt, maar zo is het helemaal niet bedoeld. De kunstenaar wil be­nadrukken dat waarden als soberheid, zelfreflectie, hard werken en zorgzaamheid niet exclusief voor het calvinisme zijn, maar ook in andere religies, zoals de islam, worden gevonden.”

En ook woordvoerder Ronald van Dijk van de gemeente Dordrecht verwacht geen onrust vanwege het kunstwerk. Volgens dagblad Trouw: „Het kunstwerk overschrijdt niet de grenzen van religieuze uitingen en wij ervaren het als niet kwetsend. Verschillende vrijwilligers doen mee aan het project en zijn enthousiast. Het moet een feest voor de stad worden waar we mensen juist met elkaar in gesprek gaan. De enkele klachten die wij binnen kregen waren niet zo ernstig.” En bovendien meldt hij fijntjes: „Het Hof, dat is een katholiek plein; de nationale synode uit de 16de eeuw was 600 meter verderop.”

Aziz Bekkaoui

En wat zegt Aziz er zelf van? Trouw: De Nederlands-Marokkaanse ontwerper meent dat niet alleen Nederlanders een calvinistisch arbeidsethos hebben; ook anderen werken hard en zijn sober. „In het Mekka van Calvijn vat ik die mentaliteit, die je ook bij stoïcijnen en boeddhisten vindt, samen. Mijn ’Mekka’ moet een centrale plaats worden voor calvinisten.” en: „Ik weet dat calvinisten niet zomaar kiezen voor een bedevaart, dat is meer iets katholieks, of islamitisch. Toch hoop ik dat hier een soort saamhorigheid ontstaan, waarbij iedereen zegt: ’Ik ben trots, ik ben Hollander, ik ben calvinist’. Ja, ik ben in zekere zin ook een calvinist: ik werk keihard.”

De bedevaartskubus in het Hof te Dordrecht

Het interessante van kunst is, dat het kan spelen met de werkelijkheid, met alternatieven voor de werkelijkheid.  Het centrum van Calvinistisch Nederland te verrassen met een bedevaartsoptocht in Islamitische stijl, met witte gewaden, Marrokaans getrommel, rondom een grote kubus, waarin de deelnemers en de Hollandse luchten gespiegeld worden, kan gezien worden als een provocatie. En laten we wel wezen, andersom had Calvijn niet veel op met de Moslims. Net zo als veel van zijn volgelingen. Maar deze ceremonie van Aziz voelde vreedzaam aan en had meer weg van een hippiebijeenkomst (zonder hashdampen, dat wel) dan van een fundamentalistische secte. Dingen kunnen veranderen. De Moren waren heidenen totdat ze christelijk werden. Daarna werden ze moslim. Het is mogelijk om hun nazaat te beschuldigen van islamisering in Calvinistisch hartland. Maar het is prettiger om hem te zien als kunstenaar die een spel speelt met alternatieve werelden, die dingen op hun kop zet. Ook al is zijn definitie van calvinisme als ‘hard werken en soberheid’ veel te smal naar mijn smaak.

Bookmark It

Hide Sites

Als je net als ik wil weten hoe calvinistisch je bent, doe dan de calvinisme-test: http://www.trouw.nl/calvijn en bekijk hoe groot jouw C-factor is. Ikzelf sta op 81% calvinist:

Gepokt en gemazeld in de calvinistische leer sta je principieel in het leven. Je bent een hardwerkend persoon, met oog voor de ander. Je laat je daar echter niet op voorstaan, voor God is immers een ieder schuldig. Je emoties weet je te beteugelen, en van een gemakkelijke luxe leventje kan niemand je beschuldigen.

Nu nog wat minder genieten van een goede maaltijd, ietsje soberder en ook nog iets rechtlijniger, dan zijn we er wel.

Bookmark It

Hide Sites

De camera vangt het beeld van de kamer op en geeft het weer via het beeldscherm. We weten hoe complex dit proces is, en ook hoe onvolmaakt en nog lang niet foutloos. De spiegel doet hetzelfde, schijnbaar moeiteloos.

Hoe complex is een spiegel, hoe verbijsterend mysterieus het licht?

Niet het Brandende Braambos, het scheiden van de Schelfzee, of het veranderen van water in wijn is het wonder, maar het vuur, de zee en het drinken van de rode wijn. Niet de opstanding van Lazarus, maar Lazarus zelf is het wonder. Het verhaal van zijn opstanding is de verwondering over zijn bestaan, net zoals het kunstwerk alleen een kunstwerk is als het iets laat zien van het wonder van het bestaan.

Bookmark It

Hide Sites

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore? But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”
Pagina 89, The Lee Shore.

Een paar weken geleden vond er een merkwaardige gebeurtenis plaats op de IJsselbrug te Kampen. Bij het fietsen over de IJsselkade in de richting van de brug konden voorbijgangers een trompet of ander krachtig blaasinstrument horen blazen vanaf de overkant van de rivier. Op de brug naar IJsselmuiden en het NS station was de bron van dit geluid te zien: een paar dames van middelbare leeftijd, zeker niet trendy te noemen, stonden op één van de voetgangersplateaus op het midden van de brug. De ene had een grote rode vlag in de hand en de andere een hoorn van één of ander beest. De hoorn bracht het trompetachtige geluid voort. De dames bleven zeker hier een kwartier lang staan, het begin en einde gemarkeerd door het getoeter, onderwijl voortdurend zwaaiend met de rode vlag. Zowel de vlag als het getoeter was duidelijk gericht naar Kampen.
Helaas heb ik hen niet gevraagd naar hun redenen, omdat ik een trein moest halen. Maar omdat die vanwege een kapot treinstel niet kwam, kon ik hen vanaf het NS station het hele kwartier lang waarnemen.

Bij navraag, bleken deze dames vaker gezien te zijn op de brug, maar ik kon er op internet niets van vinden. Geen artikel in de plaatselijke Stentor, of in ieder geval niet voor zover ik kon vinden.
Wel komt het getoeter op een dieren-hoorn en zwaaien met een rode vlag vaker gezamenlijk voor: In de Stentor van 7 juni 2006 staat een artikel over rode vlaggen en ramshoorns in Oldebroek, een plaatsje een kilometer of 15 van Kampen verwijderd. Het artikel gaat over een kerkgenootschap aldaar dat de datum van 6-6-2006 aangrijpt om de samenleving te beschermen tegen het getal van het beest, 666. In deze datum komt het beest tot uiting, een beest dat zich overal in de samenleving op andere manier laat zien:

’God geeft ons het inzicht dat het nodig is om te bidden tegen de uitbreiding van de invloedssfeer van Satan’, legt een kerkganger uit. Het aanroepen van God is volgens haar dringend nodig, ‘want de invloed van de duisternis in onze samenleving is al groot. Denk alleen maar eens aan Pokémon en Harry Potter, of computerspellen met seks en geweld. Pas nog de oprichting van een pedofielenpartij, dat is toch van de gekke. Dat komt allemaal door de duisternis’.

En de manier om het beest, de satan, te bestrijden is het gebed, maar ook het blazen op een ramshoorn en het zwaaien met vlaggen: met rode vlaggen die het bloed van Christus symboliseren, maar ook met goudkleurige vlaggen, verwijzend naar de ‘heerlijkheid van God’. Het blazen op de ramshoorn is bedoeld om de duisternis te verdrijven. Deze hoorn, in de joodse traditie sjofar genoemd, wordt blijkbaar de laatste tijd ook in sommige christelijke kerken gebruikt, gezien de wikipedia-pagina sjofar:

‘Toch is de shofar geen exclusief Joods ritueel instrument meer. Vandaag de dag is de shofar ook terug te vinden in verschillende christelijke kerken. Het is o.a. een zeer krachtige ondersteuning tijdens aanbiddingssamenkomsten’.

Mijn vermoeden is nu dan ook, dat leden van deze kerk of een soortgelijke kerk, zo nu en dan op de brug gaan staan, tegenover Kampen, en proberen een soort van reinigingsritueel over de oude Hanzestad uit te voeren. Ongeveer zoals Jozua bij Jericho de ramshoorns gebruikte:

“2 De HEER zei tegen Jozua: ‘Ik lever Jericho met zijn koning en al zijn dappere helden aan je uit. 3 Jullie moeten om de stad trekken; alle weerbare mannen moeten eenmaal om de stad gaan, en dat zes dagen achter elkaar. 4 Er moeten zeven priesters met zeven ramshoorns voor de ark van het verbond uit gaan. Maar op de zevende dag moeten jullie zevenmaal om de stad trekken. De priesters moeten op de ramshoorns blazen, 5 en als het volk die hoort klinken moet het uitbarsten in luid geschreeuw. De muur van de stad zal dan instorten en iedereen zal de stad binnenklimmen vanaf de plaats waar hij zich bevindt.’”
(Joz 6: 2-5)

Volgens Paul Moyaert is godsdienst niet te begrijpen zonder een symboolgevoelig perspectief. Godsdienst, zo zegt hij in ‘Iconen en beeldverering’, is een symbolische praktijk. Er zijn twee manieren om symbolen en de menselijke zin voor symbolen te begrijpen. De eerste noemt hij de intellectualistische symbooltheorie en de andere de expressivistische symbooltheorie.
De intellectualistische symbooltheorie stelt in het algemeen, dat symbolen en symboolhandelingen, zoals het bovenstaande zwaaien van de vlag en blazen op de ramshoorn, eigenlijk een manipulatie is, gebaseerd op een verstandelijk weinig ontwikkelde kosmologie. In gewoon Nederlands: een symboolhandeling is een manipulatie van de werkelijkheid gebaseerd op een slecht of verkeerd begrip van die werkelijkheid. Symboolgevoeligheid is dus een mindere vorm van rationeel bewustzijn.
Hoe graag ik deze theorie ook los zou willen laten op de rituelen op de IJsselbrug, toch bevredigt dit niet geheel. Want hoewel er duidelijk symboolhandelingen zijn, zoals het bezweren van de goede stad Kampen met een rode vlag van Christus’ bloed en het verdrijven van de duisternis door het blazen op de ramshoorn, die getuigen van een mindere vorm van rationeel bewustzijn, er zijn ook rituelen en symbolen die wel degelijk ingrijpen in de werkelijkheid. Ik vermoed dat het nooit te bewijzen is of het IJsselbrug-ritueel effect heeft of zal hebben, een goed gebaar op zijn tijd, een handdruk, een omhelzing, een kus, een opgeheven middelvinger, een gebalde vuist, heeft wel degelijk effect op andere mensen en kan onmogelijk weggeredeneerd worden als een mindere vorm van rationeel bewustzijn.

De expressivistische symbooltheorie staat lijnrecht tegenover de intellectualistische. Symbolen en symboolhandelingen worden hier opgevat als een onherleidbare typisch menselijke vormgeving van betekenissen, voortkomend uit een grondvorm van de menselijke geest en niet iets voorbijgaands, bijvoorbeeld doordat de wetenschap zich ver genoeg ontwikkeld heeft om symbolen voor onzinnig te verklaren.

Een mooi voorbeeld om dit te illustreren is de astrologie. Astrologie is het gebruik om bepaalde menselijke karaktereigenschappen te verklaren vanuit de stand van de sterren en planeten ten tijde van de geboorte van de betreffende mens. Ik heb dit altijd als onzin en volksverlakkerij beschouwd. Vooral de wetenschap dat deze astrologie voortkomt uit een verouderde middeleeuwse kosmologie met Neo-platoonse trekken maakte mij helemaal overtuigd van de onzin en mensen die er in geloofden beoordeelde ik als een minder rationeel soort dan mijn eigen soort, zal ik maar zeggen. Ik ben echter in de laatste tijd wel wat minder overtuigd geraakt van dit heldere, maar harde oordeel. Het is niet dat ik de kosmologie van de astrologie nu plotseling wel acceptabel vindt: de planeten en sterren kunnen nog steeds geen enkele invloed op ons ondermaanse bestaan uitoefenen en de keten van causale verbanden die het firmament via de planeten op de samenstelling van de vier elementen op aarde uitoefent is nergens aan te tonen.
Waar ik door geraakt ben is niet zozeer de wederopstanding van de betoverde wereld (die in astrologie, of in de bezweringsrituelen van de dames op de IJsselbrug naar voren komt), maar de enorme onwetendheid van ons mensen. Wij weten ondanks deeltjes versnellers, atomair koken en supertelescopen nog steeds heel erg weinig. Dokters hanteren ondanks hun enorm toegenomen kennis nog steeds de trial-and-error methode, psychologen hanteren tastend hun persoonlijkheidscategorieën en ook de natuurwetenschappen weten vooral dat ze maar heel weinig weten. Ons past bescheidenheid in het licht van deze enorme zee van onkunde. En dat betekent niet dat we nu meteen astrologie moeten accepteren als vaststaande wetenschap. Maar wel dat we bepaalde astrologische begrippen kunnen gebruiken als manieren om ons karakter te beschrijven. Het is om het even of we de Jungiaanse categorieën gebruiken voor ons karakter (extravert, introvert), of dat we zeggen dat we een weegschaal zijn, of een leeuw. Gebruik wat werkt, zou ik zeggen. Ook al weten we dat de kosmologie erachter niet klopt. Of beter nog: omdat we weten dat de kosmologie van de vier elementen die door de hemellichamen beïnvloed wordt niet klopt, kunnen we de astrologische termen gebruiken als een grid, als kartografische elementen, om iets over ons verder ongrijpbare karakter te zeggen.

Ook bezwering van een stadje door het zwaaien van een vlag en het blazen op een sjofar zou je zo kunnen zien: we weten dat deze rituelen niets uithalen in de fysieke werkelijkheid. Maar we weten ook dat onze verwetenschappelijkte samenleving arm aan betekenis is. Met kunst en sportfestijnen proberen we die armoede op te vullen. En ongrijpbaar, onder de waarnemingshorizon door, zien we allerlei zaken die we al een paar eeuwen weggegooid hadden, zaken van de betoverde wereld, als het ware door de kieren van onze wereld heen terugkeren. Het lijkt wel of we in sprookjeswereld zijn, als we horen praten over het blazen van een ramshoorn tegen het getal 666, of het reinigen van de zonde van een stad door het zwaaien met een rode vlag. Of boekverbrandingen en rassenzuivering door de Nazis. En tegelijk weten we dat de mensen die dit doen met moderne techniek kunnen werken en weten van oorzaak en gevolg. De manier om hier mee om te gaan is ons te realiseren dat we maar heel weinig over onszelf, over de wereld en over God weten. De dames op de brug laten iets zien over wat er gebeurt als de intellectualistische symbooltheorie en het intellectualistische wereldbeeld gaat overheersen: dan grijpen mensen terug op iets irrationalistisch, als een dogma. Wij kunnen eigenlijk niet terug naar het poreuze ik waar de grenzen tussen onszelf en onze wereld niet zo helder liggen. Maar een wereld waarin schoonheid en lelijkheid helemaal een privézaak is, roept allerlei irrationele krachten naar boven. De dames op de brug zijn onschuldig wat dat betreft. De Nationaal-socialistische waanzin is een minder onschuldige vorm van deze irrationele krachten.

Ik weet niet goed hoe, maar ik pleit sterk voor bescheidenheid in onze omgang met onze wereld, met elkaar en met onszelf. Wij weten maar heel erg weinig.

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore?
But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”

Bookmark It

Hide Sites

In het kort gezegd is zijn artikel een samenvatting van de geleerde godsdienstkritiek vanaf de franse Encyclopedisten tot en met hedendaagse schrijvers als de franse filosoof Michel Onfray en de amerikaanse bioloog Richard Dawkins. Toen ik het las werd ik getroffen door een groot deja vu:

‘Hoe slimmer en geleerder iemand is, hoe onwaarschijnlijker dat hij in God gelooft’
en
‘Men kan niet bewijzen dat God al dan niet bestaat, maar Zijn bestaan wordt heel onwaarschijnlijk in het licht van wetenschappelijke kennis die aantoont dat Hij niet in de context van dit heelal past.‘

Dit deja vu wordt niet zo zeer veroorzaakt door de vele artikelen en boeken die er momenteel over dit onderwerp geproduceerd worden. De beide schrijvers hierboven zijn daar voorbeelden van. Michel Onfray heeft zijn ‘Traité d’Atheologie’ geschreven als een aanklacht tegen het domhouden van de gelovigen en Richard Dawkins’ ‘The God Delusion’ is een uitgebreidere versie van het artikel van Kris Verburgh. Nee, de deja vu ervaring komt voort uit een omkering van de situatie in de laatste eeuwen. Charles Taylor, de filosoof en politicus uit Canada, schrijver van ‘Sources of the Self’ en het recente ‘A Secular Age’, beschrijft in dit laatste boek de zoektocht naar antwoord op de vraag:

‘Why was it virtualle impossible not to believe in God in, say, 1500 in our Western society, while in 2000 many of us find this not only easy, but even inescapable?‘

Neem bijvoorbeeld de positie die mensen als Dawkins en Kris Verburgh innemen ‘in 2000‘: God is niet nodig voor de verklaring van het voorheen onverklaarbare, zoals het ontstaan van het heelal of het leven of de intelligentie of de creativiteit. Dat alles kun je ook verklaren met bewijzen die God niet nodig hebben als hypothese.

En stel hiertegenover een oudere positie, nu niet uit 1500, maar ietsje later, omdat die een mooier contrast met de heren hierboven oplevert: Jan Swammerdam, de beroemde Amsterdamse microscooponderzoeker uit de 17de eeuw. Die overigens niet door Taylor aangehaald wordt, maar die ik onlangs weer tegenkwam in het prachtige ‘Possession’ van A.S. Byatt, waarin de fictieve Victoriaanse dichter Randolph Henry Ash een gedicht over hem geschreven heeft. Postuum verschijnt van deze Swammerdam een latijnse vertaling van zijn verzamelde papieren onder de titel ‘Biblia naturae’. De vertaling in de engelse Wikipaedia van dit boek met ‘Book of Nature’ doet veel te kort aan de essentie ervan. De Nederlandse vertaling zit dichter bij Swammerdams’ essentie: ‘Bybel der natuure’. Voor Swammerdam was de natuur zoals die zich onder zijn microscoop blootgaf geen bewijs van het nutteloos zijn van de ‘hypothese God’, maar juist het omgekeerde: een voortdurend bewijs van het bestaan van de grootheid van God.

(Het ‘portret’ van Swammerdam hierboven is afkomstig van de genoemde Wikipaedia pagina, dit voor het copyright. De geïnteresseerde onderzoekertjes en kunsthistorici onder u kan ik verwijzen naar een uitgebreidere website, www.janswammerdam.net, waarin overtuigend wordt bewezen dat dit een fake-portret is, dat gekopieerd is van een van de figuren van Rembrandt’s Anatomische les van dokter Tulp. Voor meer info, zie de website)

En omdat zijn stellingname niet uniek is, maar keer op keer terug te vinden is in diverse gedaanten en niveaus van geleerdheid in zijn tijd, is de vraag die Charles Taylor stelt: waarom was het in 1500 onmogelijk om niet in God te geloven en is voor velen in 2000 bijna de omgekeerde situatie, de meer interessante vraag. Hoe komt het dat voor iemand als Kris Verburgh, het kijken door een microscoop of een telescoop een universum oplevert in wiens context God gewoonweg niet past en voor iemand als Swammerdam een universum zichtbaar wordt waarin alles schreeuwt over de grootheid van God (en waarin wetenschappelijke onderzoekingen vrome oefeningen waren)? De filosoof Heidegger zegt in feite hetzelfde als Charles Taylor, als hij in het beroemde interview met der Spiegel uitlegt dat onze tijd de tijd van de techniek is en dat de era van de schepping, zoals hij het noemt, ver achter ons ligt. Dit is in zijn ogen geen gunstige ontwikkeling, want de era van de techniek, onze periode van de geschiedenis, is een karige tijd, een gesloten kleine wereld, in vergelijking met bijvoorbeeld de middeleeuwse wereld waarin alles naar een Schepper verwijst of naar de Griekse oudheid, waarin alles naar harmonie, naar kosmos verwijst.

De vraag van Taylor en Heidegger, waarom deze grote verandering?, wordt door Verburgh ook wel gesteld, maar niet echt beantwoord:

‘Mensen zijn gelovig omdat hun breinen zodanig in elkaar steken dat ze achter alles een bedoeling zoeken. [... We zijn] geen homo sapiens, maar vooral een homo fantasia.‘

Dit is natuurlijk geen antwoord maar een bezwering van de problematiek of een herhaling van Verburghs uitgangspunt: Wij zien geen God als we naar de natuur kijken. Als sommige mensen wel een God zien, dan komt dat omdat ze geen gebruik maken van de enorme hoeveelheid wetenschappelijke gegevens die we momenteel hebben. Hoe geleerder de mens, hoe minder hij van God ziet, terwijl het voor Swammerdam precies omgekeerd het geval was. Het beeld dat Verburgh schept wordt in dit licht gezien een iets andere: Verburgh ziet geen God omdat hij bij voorbaat God niet kan zien, terwijl Swammerdam God ziet, omdat hij bij voorbaat God al ziet.

Zo komen we weer terug bij de meer interessante vraag van Taylor (en Heidegger): Hoe is dit zo gekomen? Hoe komt het dat zo’n 150 jaar na Swammerdam de theoloog Schleiermacher een boek moest schrijven waarin hij de religie verdedigt tegen de ‘Gebildeten unter ihre Verächter’, de geleerden onder haar verachters? Hoe komt het dat er in het Westen, en dan vooral West Europa en een aantal grote stedelijke gebieden in het oosten en westen van de USA, een situatie is onstaan waarin mensen als Verburgh God niet zien in de werkelijkheid om en in ons, terwijl de vroegere mensheid, maar ook de rest van de wereld, dit met verbazing aanziet?

Om dit te verklaren met de stelling ‘religie is voor de dommen’, is wel een heel domme opstelling, met alle respect voor de geleerdheid van meneer Verburgh.

Bookmark It

Hide Sites