Fritz the Cat

Genesis van Robert Crumb is een boek dat ik in november 2009 via Amazon kreeg. Op sites als Boing Boing was al aangekondigd dat Crumb, de beruchte illustrator van o.a. Fritz the Cat, bezig was om Genesis te illustreren.

Ik herinner me een keer, ik moet 15 of 16 geweest zijn, dat ik met vriendjes naar de dorps-bioscoop ging om een tekenfilm te zien. Ik kende tot dan toe eigenlijk alleen maar Walt Disney producten. Nou Fritz the Cat was duidelijk uit een ander hout gesneden. Ik heb toen overigens geen bewondering voor Crumb gekregen, die kwam pas later, toen ik hem tegen de hele hippie- en underground cultuur van de late jaren ‘60 kon plaatsen. Crumb’s obsessie met dikke vrouwen-billen is mij uit die periode ook goed bijgebleven.

Toen ik lucht kreeg van zijn Genesis, was ik wel nieuwsgierig, maar niet overdreven. En uit een soort van beroepsethos (als arbeider op een hogeschool voor de kunsten waar ook Striptekenen een eervolle plek heeft), heb ik het boek besteld. Maar ik moet toegeven: Crumb’s Genesis mag er zijn, en op meer niveaus dan ik me voordat ik het Amazon-pakketje opende kon voorstellen.

Advertentie op de voorkant van Crumb's Genesis

De voorkant

Om te beginnen speelt Crumb met de vooroordelen van veel bijbel-lezers door de voorkant van zijn Genesis uit te rusten met alle platitudes die hij in voorraad heeft: “Adult supervision recommended for minors” en “all 50 chapters” en “The first book of the bible graphically depicted! Nothing left out!” En dat allemaal in reclame-letters die thuishoren op een pak waspoeder. De lezer is duidelijk gewaarschuwd dat de illustrator een loopje neemt met de heilige tekst.

De vertaling

Genesis 6:11 : en de aarde was verdorven voor Gods aangezicht; en de aarde was vervuld met misdadigheid.

Maar bij het doorlezen van de tekst blijkt het tegendeel. Niet alleen laat hij inderdaad niets weg, zijn vertaling van de grondtekst naar het Engels is van het hoogste niveau. Hij heeft klaarblijkelijk gebruik gemaakt van de vertaling van Robert Alter, een nestor onder de bijbelvertalers en onder andere de schrijver/vertaler van The David Story, een indrukwekkende uitgave van de Samuelboeken uit het Oude Testament. Eén van de principes van Alter, en iets wat Crumb van hem overgenomen heeft, is proberen zo weinig mogelijk te interpreteren in de vertaling: als er iets staat in de grondtekst dat onbegrijpelijk is, dan moet je dat zoveel mogelijk laten staan. Nou heeft Crumb hier met zijn illustraties vaak wel een interpretatie van een duistere passage gegeven, dus de vertaalregels van Alter die wel gelden voor de tekst, gaan niet op voor de illustraties. Dát is uiteindelijk ook de reden waarom dit werk zo goed geworden is. De afbeelding hierbij laat zo’n interpretatie zien: in de tekst wordt niets gezegd over welke verdorvenheid en misdadigheid er op de aarde heerste zodat God met een grote vloed zijn schepping wil opschonen en opnieuw beginnen. In de illustratie verwijst Alter naar mensenoffers die in het Midden Oosten wel eens voorgekomen zijn, maar die niet noodzakelijk in deze tekst bedoeld zijn.

De beeldreceptie

Genesis 10:9a

Hollywood invloed: de 'filmcast' van Genesis op de achterkant van het boek

Een ander aspect dat laat zien dat Crumb de tekst serieus neemt is zijn studie naar de geschiedenis van de afbeeldingen die bij de betreffende teksten gemaakt zijn. Hij heeft duidelijk gebruik gemaakt van eerdere illustratoren, of ze nu stammen uit het Middenoosten of uit Hollywood. Een mooi voorbeeld is de hierbij geplaatste afbeelding van Nimrod de jager, een nakomeling van Noach na de Zondvloed. Genesis 10:9a : “Nimrod was een geweldig jager voor het aangezicht des Heeren”

Leeuwenjacht in Assyrië

In het British Museum zijn prachtige afbeeldingen te vinden van de leeuwenjacht door de Assyrische koningen. Nu lijkt de assyrische leeuwin niet direct op de leeuw van Crumb, maar dat komt doordat ik geen goed exemplaar in mijn eigen verzameling kon vinden. Maar de interpretatie van Crumb, dat Nimrod een leeuwenjager zou zijn geweest is beinvloed door de assyrische afbeeldingen, waar de leeuwenjacht een rituele verplichting van de koningen is geweest. Ik heb ook wel eens een intrepretatie gelezen waarin Nimrod een mensenjager is geweest, maar dat wordt niet door de reliefs in het British Museum ondersteund.

Genesis 3:1b

Er zijn meer interessante voorbeelden, maar op 1 plek is Crumb de fout in gegaan, of liever: hier had hij iets kunnen leren van de beeldreceptie. Het betreft de slang uit de Hof van Eden. In de tekst wordt in het begin niets gezegd over het uiterlijk van de slang. In hoofdstuk 3:1 wordt alleen gezegd dat de slang listiger was dan al het gedierte des velds. Hij kan ook praten en heeft klaarblijkelijk een grondig inzicht in de psychologie van de mens. Nadat, gedeeltelijk door zijn listigheid, de vrouw van de verboden vrucht gegeten heeft en dankzij de vrouw ook de man, vervloekt God de slang: “Omdat gij dit gedaan hebt, zo zijt gij vervloekt boven al het vee, en boven al het gedierte des velds. Op uw buik zult gij gaan en stof zult gij eten, al de dagen van uw leven.” Deze cryptische tekst zegt in feite dat de slang vòòr deze vervloeking niet op zijn buik ging. Crumb laat dat zien in bijgaande tekening. Zijn slang is een soort van Marvel-comic, een Slangenman, een Hulk of X-man.

Griffioen uit Nineveh, Pergamonmuseum Berlijn

Maar de tweede afbeelding bij deze alinea laat zien waar de slang uit de hof vandaan komt: de schrijvers van Genesis stamden hoogstwaarschijnlijk uit de priesterkaste die in de zesde/vijfde eeuw vChr in Babylon in ballingschap zat. Daar werden ze geconfronteerd met afbeeldingen als deze, van samengestelde wezens: deels slang, deels vogelklauwen en deels waarschijnlijk ook nog wel andere beesten. Van deze beesten is goed voor te stellen dat ze hun poten verliezen en zo de oorsprong van de gevreesde alledaagse slangen werden. Net als ze door de hemellichamen in Genesis 1 als louter lampen voor te stellen de goden van het Babylonische pantheon op zijn minst neutraliseerden, zo zetten de gevangen Joden ook de andere mythologische machten, waar hun meesters ontzag voor hadden, op hun plek.

De lijsten

Genesis 35:22ev : De zonen van Jakob waren twaalf. De zonen van Lea waren: Ruben, Jacobs eerstgeborene, daarna Simeon, etc. etc.

De meest geniale ingreep van Crumb, degene waarmee hij mijn bewondering verdiende, is zijn behandeling van de namenlijsten, de lange lijsten van namen van kinderen van de aartsvaders en andere lijsten. Hij had ze gewoon als tekst kunnen laten staan, maar dat deed hij niet. Hij heeft voor elke mens die in het epos genoemd wordt een gezicht getekend. En daarmee heeft hij hen dus een karakter gegeven. Zonder deze afbeeldingen lees je snel over de lijsten heen. Ik meende dat zelfs de vader van Jan Wolkers, die het grootste deel van de bijbel aan tafel voorlas, deze naamlijsten niet behandelde. Maar bij Crumb worden deze namen persoonlijkheden, ze krijgen vlees en bloed en een karakter! Voor vroegere lezers, of de hoorders uit een oudere orale traditie, zouden deze lijsten inderdaad levende verwijzingen naar hun omgeving zijn: de namen zijn vaak van stamvaders en -moeders van stammen en volken uit het Midden-Oosten. Zo’n lijst geeft een vorm van aardrijkskunde: Bijvoorbeeld Genesis 25:16-18 :

“Dit zijn de zonen van Ismaël (zoon van Abraham en Hagar), en dit zijn hun namen, in hun dorpen en paleizen, twaalf vorsten naar hun volken. En dit zijn de jaren van het leven van Ishmaël, honderd zeven en dertig jaren; en hij gaf de geest, en stierf, en hij werd verzameld tot zijn volken. En zij woonden van Havila tot Sur toe, dat tegenover Egypte is, waar je naar Assur gaat…”

De Israelieten wisten dus dat die lui, die ten zuiden van hen woonden, neven en nichten van hen waren, kinderen van Abraham. Net zoals wij weten dat de drie monotheïstische religies familie van elkaar zijn, nakomelingen van het geloof van Abraham.

Tederheid

Genesis 24:67 : En (Izak) bracht haar in de tent van zijn moeder Sara en hij nam Rebekka, en zij werd hem tot vrouw, en hij had haar lief. Alzo werd Izak getroost na de dood van zijn moeder.

Ik zei in de vorige paragraaf dat Crumb mijn bewondering verdiend heeft door zijn behandeling van de uitvoerige lijsten in Genesis. Maar waarom ik echt zijn boek van alfa tot omega (of eigenlijk van aleph tot tav) doorgewerkt heb en het niet meer kon loslaten voor ik het uit had, was uiteindelijk zijn eigen bewondering en respect voor de tekst. Hij is niet kerkelijk. Hij zegt in zijn ‘introduction’ uitdrukkelijk dat hij niet gelooft dat de bijbel het woord van God is, of geïnspireerd door God. Hij gelooft wel dat het een krachtige tekst is, die diep in het collectieve onderbewuste van de mensheid doordringt. Maar deze uitgesproken geloofsbelijdenis heb je niet nodig als je gevoerd wordt langs de mooie platen en de nauwkeurige teksten. Een tedere afbeelding zoals bij Genesis 24:67, waarin Izak getroost wordt door Rebekka na de dood van zijn moeder, is meer dan genoeg aanleiding om te zeggen dat Crumb met zijn Genesis een zeer goed werk gemaakt heeft. Een werk waarin het hem gelukt is de teksten en de karakters die in de teksten voor ons worden opgeroepen te laten spreken met een frisheid waarvan je vermoedt dat die ook in de karavanserails en oases van het Midden-Oosten met bewondering begroet werd.

“En God zag al wat Hij gemaakt had, en ziet, het was zeer goed.“

Bookmark It

Hide Sites

De laatste statistieken van Tweepguide over WilhelmW, twitteraars in ruste

Het heeft even moeite gekost, maar nu ben ik van Twitter af (twee acounts, waarvan eentje met bijna 1000 posts), van Myspace en van Hyves. Vooral het verwijderen van de laatste was een beetje ingewikkeld, maar dankzij hulp op de interwebben is me ook dat gelukt.

Laatste bericht van Hyves

Nu heb ik alleen nog maar LinkedIn voor de zakelijke contacten en Facebook voor het sociale geklets. En misschien moet ik ook van LinkedIn af. Ik broed daar nog op.

Bookmark It

Hide Sites

Waarom was ik aan het zoeken naar podcasts? zult u vragen. Ik werd vanochtend wakker met flarden van een droom in mijn systeem, een droom over een gezicht met grote ogen dat onbegrijpelijke maar belangrijke dingen zei. Nou ja, je weet hoe dat gaat met dromen: het lijkt ordelijk, maar bij wakker worden zit er geen systeem in. Deze droomflarden lieten me niet direct los, ergens aan de rand van mijn bewustzijn zat een herinnering aan zo’n gezicht. Toen ik het liet rusten en bezig was met een ontbijtje (cruesli, yochurt, sudoku, Gerard Kempers en Sven Kramer) dook plotseling ZeFrank op, de webkunstenaar en grappenmaker met zijn podcast ‘the show with zefrank‘. Tijden niet meer aan gedacht, maar toen, in 2007, mateloos door mij bewonderd om zijn filosofie en humor. Hoe kon ik hem vergeten?

Ik ben eens op het internet gaan zoeken toen bleek dat er weliswaar podcasts op mijn iPhone stonden maar niet van Zefrank. En daar op de interwebben vond ik weer de verbazingwekkende podcasts die hij gedurende 1 vol jaar bijna 5 dagen per week produceerde. Bijna elke episode sloot hij af met: ‘This is Zefrank, thinking, so you won’t have to’.

Op zijn website vond ik ook het beroemde religie-spel van hem terug: Een spel waarbij je kunt kiezen een atheist, een boeddhist of een christen te zijn. Het spel begint altijd met een openingsscherm waarop je de toetsenbord bediening kunt lezen. Links staan de toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten lopen. Rechts bovenaan staan drie toetsen waarmee je je karaktertje kunt laten praten en rechts onder de startknop.

Bij alle drie de versies van het spel kom je door op de startknop te drukken in een spelveld terecht waar een mensje op een vierkante plaat staat:

In het begin denk je wat moet ik hier doen, springen of rondlopen? Maar uiteindelijk blijft er niets anders over dan het poppetje van de rand af te laten vallen. En hier komen de verschillen tussen de drie religies naar voren. Bij de atheist gebeurt er na de val in de afgrond dit:

Bij de Boeddhist krijg je wel een replay, maar dan in deze vorm:

En, jawel, als je de eend (een geliefde onderwerp van Zefrank, die het vaak over ‘duckies’ heeft) ook zelfmoord laat plegen, verschijnt er weer een mens. Dit ad infinitum…

Bij de christelijke variant verschijnt er dit:

Je kunt dus kiezen voor 1 van 2 liften, links en rechts. Die linker eindigt hier:

En dan niets meer. De lift rechts eindigt vervolgens ook voorspelbaar:

De spraakmogelijkheden van het poppetje zijn rechtsboven op het openingsscherm weergegeven: ‘contemplation’, ’smal epiphany’ en ‘moment of truth’

Ze geven de speler de mogelijkheid het poppetje dingen te laten zeggen als: ‘Forever, right?’ als je op de toets voor ‘contemplation’ klikt:

of: ‘I love waiting’.

Veel plezier aan beleefd, destijds in het stoomtijdperk. Humor en religie, altijd leuk.

Bookmark It

Hide Sites

En als je zonder zelfbeheersing, verleid als het ware door een wit konijn dat verdwijnt door een gat in de grond, achter een feitje aan rent, ben je voor je het weet een uur of twee verder. Het enige dat je gedaan hebt is springen van ijsschots naar ijsschots, van interessant gegeven via een roddel naar een ander feitje, stuurloos, oeverloos, zoals gezegd als een kalf in het voorjaar, of als de verbanden in een droom, begrijpelijk tijdens het dromen, maar onbegrijpelijk bij het ontwaken.

Onlangs ben ik zo eens verdwaald en ben ik terecht gekomen bij een aantal bizarre sites. De aanleiding was een artikel in, ik meen de New York Times, over Wall Street bankiers die zich de spanningen van het lijf probeerden te houden door Fight Club achtige sessies te houden. De ironie van dat gegeven, de verbinding van de ideëen van Fight Club als sterke aanklacht tegen het consumentisme en Wall Street Bankiers als het ultieme symbool van de Westerse kapitalist, was intrigerend genoeg voor me om het artikel te lezen en zo begon een dwaaltocht op de interwebben die me uiteindelijk bij de Jezus van dit artikel terecht liet komen.

Wat bleek namelijk, dat er een aantal bankiers in Manhattan woonde die een sportschool bij hun appartement hadden aangebouwd (of gewoon een tweede appartement verbouwd hadden tot fight club). De klaarblijkelijke spanningen van hun werk, het verliezen van een paar miljoen dollar in de dagelijkse beurspraktijk, of het niet krijgen van een bonus wegens malprestatie, hadden een uitlaatklep nodig, aldus het artikel. En die uitlaatklep werd gevonden in gevechten totdat de tegenstander om genade smeekt.

Nader onderzoek wees uit dat dit soort gevechten bekend staat onder Mixed Martial Arts (MMA): nauwelijks regels en verschillende vechtsporten door en tegen elkaar. Nu zijn de bankiers natuurlijk geen professional in dit soort sporten, al zijn ze uiterst bedreven in het vechten op de beursvloer. Maar van de bankiers en de Fight Club was ik bij de MMA gekomen (waarvan ik het bestaan niet wist) en plotseling dook er op mijn dwaaltocht een christelijke groep MMA’ers op. Nieuwsgierig geworden door nog een paradox (was Jezus niet de vleesgeworden liefde?) kwam ik terecht bij de website Jesus didn’t Tap.

Jesus didn't tap op het kruis van de vechter

Ietwat verbijsterd dwaalde ik door deze voor mij nieuwe subcultuur: een predikant die zich ‘de gezalfde vechter’ (anointed fighter) noemt, citaten waarmee de zachtmoedige Jezus, de kindervriend uit mijn jeugd, bekleed werd met martiale trekken:

“When Jesus stepped inside the cage of life to take on the cross, human legs did not kicked his out from under him. It was not human hands that broke his arm during the arm bar of adversity. It was not a human fist that knocked him to the mat for our sins. It was not a human that kept him inside the triangle choke of suffering. It was not the fighter’s sent by Satan to tap him out that beat him.”

En de website heeft natuurlijk een winkel voor kleding, waar je onder andere sportbroeken kunt kopen met daarop een stuk leer genaaid (aan voor- en achterkant van het kruis!) met een afbeelding van hun logo: Jesus didn’t tap erop. Dit leer is overigens onmisbaar, vanwege een mogelijke trap in het kruis, er zijn immers nauwelijks regels. Ook tattoos met het logo erop zijn op de foto’s van de site veelvuldig te vinden.

Jezus de kindervrind

Mijn relatieve onbekendheid met de engelse taal bracht me in het begin in verwarring over de titel: to tap, dat betekende toch ‘klappen geven’? Maar uiteindelijk bleek het, het genadesignaal te zijn, het klappen op de grond waardoor je je tegenstander duidelijk maakt dat je het gevecht opgeeft. De titel ‘Jesus didn’t tap’ betekent dus ‘Jezus gaf niet op’. En deze, voor mij onbekende kant van Jezus, werd nadrukkelijk verbeeld op diverse kledingstukken, zoals deze, waarop een gespierde Christus, met aureool en al op een onderliggende Satan inbeukt. De morele boodschap, dat het gaat om het verslaan van de zonde, 7 dagen per week, is hier duidelijk ondergeschikt aan het gevecht.

Hierbij aangekomen in deze droom-achtige dwaaltocht op het interweb, ben ik er mee gestopt, maar de ambivalenties bleven me de volgende dagen achtervolgen. En niet zozeer die tussen Fight Club en bankiers, want de ambivalentie van het hebben van bezit en het bezeten worden door datzelfde bezit is ons allen bekend. Maar de ambivalentie tussen de zachtmoedige Jezus (‘die op het zachte gras de mensen liefhad en genas’, aldus een waarschijnlijk slecht geciteerd kerklied) en de vechtersbaas van deze sub-cultuur, kon ik gewoon niet plaatsen. Bizar, was alles wat er bij mij overbleef.

Isabelle Adjani als Margarita, foto van Jean Daniel Lorieux, te vinden op de hiernaast geciteerde website

Pas toen ik afgelopen week ‘De meester en Margarita‘ van Boelgakow herlezen had, viel er bij mij in ieder geval een deel van het kwartje. In dit fenomenale werk, dat beter wordt naarmate je het vaker leest, draait het om de komst van de Satan naar het Moskou van Jozef Stalin. Een hilarisch gebeuren, dat de bestaande orde behoorlijk op de kop zet, maar dat tegelijk een metafoor is voor het totalitaire regime van dat moment. De Satan is trouwens in het boek niet zo zwartwit afgebeeld als op het bovenstaande t-shirt, iets wat bijvoorbeeld goed af te lezen is aan het motto van het boek, afkomstig van Goethes Faust:

“Maar goed, wie zijt ge dan? Deel van die kracht en sterkte die steeds het kwade wil en steeds ten goede werkt.”

Hoe dan ook, er komt een subplot in het boek voor, de beschrijving van de berechting van Jezus door Pilatus (“de zoon van de koning-sterrenwichelaar, de wrede vijfde procurator van Judea, de ridder Pontius Pilatus”) . Pilatus veroordeelt de ‘filosoof’ uit Nazareth, want Jezus’ bestaan is een opstand tegen de almacht in Rome (een verwijzing natuurlijk naar Stalin). Maar ondanks deze veroordeling, blijven de gesprekken tussen de procurator en de filosoof door zijn dromen spoken. Een bepaalde droom gaat alsvolgt:

“Zijn bed stond in het halfduister, tegen de maan afgeschermd door een zuil, maar van de traptreden naar het bed liep een strook maanlicht. En nauwelijks had de procurator de band met de hem omringende werkelijkheid verloren, of hij zette zich in beweging langs deze lichtende weg omhoog, rechtstreeks naar de maan. Hij lachte helemaal van geluk in zijn slaap, zo weergaloos mooi kwam hem alles voor op deze doorschijnende blauwe weg. Hij wandelde in gezelschap van Banga (zijn hond) en naast hem liep de zwervende filosoof. Ze discussieerden over een uitermate gecomplicerd en belangrijk probleem, zonder dat de een de ander wist te overtuigen. Op geen enkel punt konden zij elkaar vinden en dat maakte hun dispuut juist zo boeiend en eindeloos. Het spreekt vanzelf dat de terechtstelling van die dag op misverstand berustte, want daar liep immers de filosoof die een zo blatante ongerijmdheid had uitgedacht als zouden alle mensen goed zijn. En natuurlijk was alleen al de gedacht dat men zo’n man zou terechtstellen te gruwelijk voor woorden. De terechtstelling had niet plaatsgevonden! Geen sprake van! Dat was nu precies wat de tocht omhoog over de maantrap zo heerlijk maakte.

Er was vrije tijd naar believen, pas tegen de avond zou het onweer losbreken en lafheid was ongetwijfeld een van de ergste ondeugden. Zo sprak Jesjoea Ha-Notsri. Nee, filosoof, ik moet je tegenspreken: Het is de allerergste!”

Hier in dit citaat (uit de prachtige uitgave van G.A. van Oorschot uit 1997, typografie van Gerrit Noordzij, vertaald door Marko Fondse en Aai Prins, pagina 346 en 347) kom je dezelfde ambivalentie tegen als in de site ‘Jesus didn’t tap’: Enerzijds een Jezus die verklaart dat alle mensen goed zijn (een ‘blatante ongerijmdheid’) en anderzijds toch een ondeugd, ja de allerergste. De wereld na de komst van de Verlosser is blijkbaar niet helemaal perfect, maar de zonde die in de christelijke MMA-wereld eruit gebeukt wordt, wordt hier benoemd: het is de lafheid. Daar moet je tegen vechten, aldus Pilatus en Boelgakow.

Nou, eum, misschien is het verband tussen de Meester en Margarita en Jesus didn’t tap toch wat gekunstelder dan ik eerst dacht, en zo lijkt deze bewijsvoering als de droom die het surfen op de interwebben vaak is, of de droom van Pilatus, die zijn misdaad wilde ontkennen…

Bookmark It

Hide Sites

Moge de wereld net zo spannend en onuitputtelijk blijken als ze in 2009 was.

Moge ik minder tijd op Facebook en LinkedIn doorbrengen als in 2009. Ik zal in ieder geval geen tijd meer verdoen op Farmville en Cafe World en zal eindelijk mijn Twitter-account, mijn MySpace en waarschijnlijk ook mijn Hyves afschaffen.

Moge ik elke dag mijn emails beantwoorden, elke maand 1 nieuw kookrecept uitproberen, tenminste 1 blog schrijven (ook al kijkt er niemand naar) en dit jaar tenminste 1 nieuwe biersoort proeven. Moge ik gul van mijn geliefden blijven houden en moge ik een paar aardige & interessante vreemdelingen in 2010 toevoegen aan mijn vriendenkring.

Wereldvrede en veranderingen in de economie en de voedselvoorziening kan ik niet bewerkstelligen, ik wil dat niet eens: goede bedoelingen van naieve mensen veroorzaken geen verbetering, maar eerder chaos. Zie bijvoorbeeld de verwoesting die Google bewerkstelligt in de boek-copyright-wereld en in de kranten-wereld. En dat terwijl ze alleen maar goed willen doen.

Ik hoop wel dat het one laptop per child project zijn huidige momentum behoudt en de kinderen in de derde wereld de communicatiemiddelen verschaft die ze nodig hebben om te converseren met de rest van de wereld. Hiermee staat dit, zeker niet naieve project, voor mij op nummer 1 van de weldoende projecten, nauw gevolgd door diverse micro-krediet initiatieven en gezondheidsprojecten voor jonge kinderen. Ik ben van mening dat de wereld niet snel teveel mensen kan hebben.

En tenslotte hoop ik dat ik in dit jaar iets meer ga begrijpen van het grote gebod: heb God lief boven alles en je naaste als jezelf.

Zo, dat viel nog wel mee, is het niet?

Bookmark It

Hide Sites

Rites de passage

Hubble-foto van een sterrenkraamkamer

Midwinterfeesten, het openen van de deuren van de tempel van de tweehoofdige god Janus, töfel’n in Salland, midwinterhoorn blazen in Twente, het schieten van vuurwerk (om de geesten in het oude jaar te laten), het drinken van champagne (met het klinken van de glazen tegen elkaar om zo de geesten uit de drank te weren) en het maken van goede-bedoelingen-lijstjes, het zijn allemaal symptomen van onze huiver bij het oversteken van zo’n drempel. Het helpt niet dat we voor elkaar de Verlichtings-kennis als een mantra opzeggen: dat zo’n drempel helemaal niet bestaat, dat de oeroude landbouw-ritmes gewoon het gevolg van toevallige kosmische constellaties zijn en plaatsvinden in een uiterst kleine uithoek van een kosmos zo enorm dat die geen moment stilstaat bij geboorte en dood van mensen, laat staan bij de overgang van het ene jaar of decennium naar het andere. Voor de kosmos, zo zegt de Verlichte mens, maakt een jaarcyclus niet uit, en de mens verbeeldt zich maar dat er een drempel is. En hoewel deze kennis de rituelen beziet als kinderspel, als overblijfsels uit een minder verlichte tijd, heeft ze ze niet kunnen afschaffen. Ironisch en met vertedering gaan we er mee door, maar we gaan er mee door.

Ik noemde net al een van de rituelen: het maken van goede-bedoelingen-lijstjes voor het komende jaar: wat zijn onze doelen: stoppen met roken? groener leven? meer sporten? zoeken naar een andere baan? Maar veel vaker komt een lijstje voor dat terugkijkt.: de beste … van het afgelopen jaar of decennium, waarbij op de puntjes van alles te vinden is: boeken, films, etc. Zowel de vooruit- als de terugkijklijstjes zijn primitieve en vaak vermakelijke pogingen om patronen te herkennen, om oriëntatiepunten in het landschap van de tijd op te stellen.

Scheppingsmythen als oriëntatiepunten

Daarin lijken ze op diverse scheppingsmythen, waarin ook zo’n oriëntatiepunt opgesteld wordt om orde te scheppen:

De levensboom in het midden van de Hof van Eden, uit: The Book of Genesis, illustrated by R. Crumb

De Levensboom in het midden van de Hof van Eden is maar één zo’n voorbeeld van zulke mythen, die heel vaak het volgende patroon hebben: de stamvader komt aan op een bepaalde plek en plant daar de totempaal, de wereldboom, de opgerichte steen, en dat is dan het midden van de wereld van waaruit het noorden, zuiden, oosten en westen zich ontvouwen. Zo’n centrum functioneert dus als een grid waarmee onze satelieten hun banen aan de hemel trekken. Scheppen is in deze betekenis ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten. De lijstjes met de beste boeken van het afgelopen decennium, met de meest indrukwekkende gebeurtenissen, met de meest interessante technologische vernieuwingen, met de mooiste films: het zijn orientatiepunten, bedoeld om een beetje zin te verlenen aan een verder anonieme voortgang van de tijd.

Lijstjes en lijstjes

• 

  Apps (niet van mijn iPhone...)

  “2009 was het jaar van de Apps”,  volgens WIRED, die een lezers-lijstje van de 20 meest favoriete iPhone apps opgesteld heeft. Op de lijst staan o.a. de Drop Box en Tweetie 2, maar ik moet beschaamd bekennen dat ik de overgrote meerderheid van hun favorieten niet eens ken (en ik heb momenteel meer dan 130 apps verzameld, waarvan ik er zo’n 30 standaard op mijn iPhone heb staan en er daarvan zo’n 13 geregeld gebruik: Bellen, Mail, Things, Facebook, Nu.nl, HuffPost, 1Password, Google, Agenda, Smulweb, WunderRadio, Trein en Kaarten (zo, heb ik ook een lijstje gemaakt)).

• 

  Bjørk, bij de Academy Awards 2001

  Huffington Post heeft ook een aantal lijstjes gemaakt. Eigenlijk maakt HuffPost voortdurend lijstjes, daar zijn ze goed in. Arianna Huffington zelf maakte het lijstje van de 2009-zaken die ze wil vergeten, daarop staan dan uitspraken en gedragingen van Glenn Beck en intieme details van het leven van Tiger Woods. Een ander lijstje, samengesteld door lezers van Huffpost, is dat van de 10 meest inspirerende gebeurtenissen van het afgelopen decennium. Op 2 staat momenteel ‘het mirakel op de Hudson’, over de spectaculaire redding van een passagiersvliegtuig door piloot Sullenberger die een noodlanding op de Hudson river maakt. Een mooie lijst is de lijst van 12 Things That Became Obsolete (uit de mode) het afgelopen decennium, zoals de Handgeschreven Brief, de Krantenadvertentie, de Encyclopedie en het Telefoneren. De laatste lijst die ik noem (ze hebben er veel meer) zijn de mooiste jurken van het afgelopen decennium, met o.a. de zwanejurk van Bjørk, de inaugurele jurk van Michelle Obama en de uitdossing van Lady Gaga op de MTV awards 2009.

• 

  Afwijkende etenswaren

  Next Nature heeft een lijstje van hun 10 meest interessante onderwerpen van het afgelopen jaar 2009 gemaakt: Favorite explorations of 2009. Zo komt daar langs op nummer 1: The comeback of the ugly fruits, over een EU regel die die het weer mogelijk maakt om lelijk groente en fruit op de kassen te leggen. Het blijkt (ik wist het niet, echt niet!) dat er een oudere EU regel was die verbood om afwijkend fruit of groente te verkopen. “Only the most perfect looking produce” mocht de supermarktschappen sieren.  En op nummer 7 staat een andere favoriet van mij: Why are carrots orange? It’s political!

• De 10 meest verwachte digitale spellen van het komende jaar. Een lijstje opgesteld door Boing Boing. Een mogelijk interessant spel is Scott Pilgrim van Ubisoft, gebaseerd op de comics van  Bryan Lee O’Malley, een Canadese stripschrijver.
• 

  De kleine T-rex

  De top 10 dinosaurus- en overige fossielvondsten van 2009. Een overzicht van National Geographic News. Op nummer 7 staat de enige waar ik van gehoord had: de vondst van de ‘mini-me’ van de T-rex, de Raptorex Kriegsteini van ca 125 miljoen jaar geleden uit Binnen Mongolië.

• De beste muziek van het millenium tot dusver, volgens WIRED dan…
• De Top-40 oudejaarsconferenties, gebaseerd op de absolute kijkcijfers, volgens dagblad Trouw van dinsdag 29 december. Wim Kan staat op nummer 1, 2, 3 en 4. Nummer 1 hield hij in 1976 met als titel: “Met de doofpot over de drempel”. Op de 40ste plaats staat een zekere Arie Koomen in 2008. Die heb ik zeker gemist.
• De beste galeries van 2009, volgens het magazine Slate.
• Athenaeum boekhandel in Amsterdam heeft een lijst op gesteld van diverse lijsten die andere publicisten hebben opgesteld met Beste Boeken van 2009.
• De beste universiteiten, de academic ranking of world universities, van de wereld, opgesteld door de Chinese universiteit in Chongqing, die zelf niet op de lijst voorkomt. Geen enkele Aziatische universiteit komt overigens op deze top 10 voor: alleen de Ivy League universiteiten van de USA en de twee in Engeland: Oxford en Cambridge.
• 

  Lijstje van Phillip Niemeyer

  Een heel fijn lijstje is opgesteld door Phillip Niemeyer, een graphic designer van NY art & design studio Double Triple en onlangs gepubliceerd in the New York Times. Hij heeft een grid gemaakt met horizontaal bovenaan de jaartallen van 2000 tot 2009 en vertikaal links een aantal thema’s, zoals Couple, Fad, Culture, Verb en Logo. Op de kruispunten van jaartal en thema staat dan een kernachtige beschrijving. De thema’s Verb en Logo doen denken aan het beroemde standaard onderwerp van Stephen Colbert: “and the Wørd is …”. Op het kruispunt van 2002 en Noun staat bijvoorbeeld Freedom fries: de belichaming van een anti-frans-sentiment (‘freedom fries’ in plaats van ‘french fries’), omdat de frog-eating-french niet enthousiast waren over de amerikaanse neiging Irak aan te vallen. En op de breuklijn van Maverick en 2003 staan de Dixie Chicks met hun beruchte uitspraak: ‘We’re ashamed the president is from Texas’. Jammer genoeg heeft dhr Niemeyer Sarah Palin niet opgenomen bij dit thema. En als laatste, bij Culture en 2009 staat Lady Gaga.

• 

  There Will Be Blood: "I am a sinner!"

  De Aught-omatic, Slate’s interactieve lijst van de beste films van het afgelopen decennium, door hen de Aughties genoemd, oftewel de jaren nul (hoewel ze elders in hun magazine uitspreken niet te weten hoe deze periode te noemen). De aught-omatic is een lijst die afkomstig is uit een aantal andere lijsten, want Slate vraagt zich af of er een consensus is over zo’n lijst. Daartoe nemen ze andere lijsten en geven de films in volgorde punten: nummer 1 van een 50-beste-films-lijst krijgt 50 punten, nummer 2 krijgt 49, etc. Als een film in lijst A 31 punten heeft en in lijst B 20, dan krijgt hij in de Aught-omatic dus 51 punten. De film met de meeste punten staat in deze interactieve lijst dus op nummer 1. Time Out New York en Times Online in London zijn enkele van de lijsten die hun bijdrage leverden. Op maandag 29 december stond de Eternal Sunshine of the Spotless Mind van Michel Gondry op nummer 1 en There Will be Blood van Paul Thomas Anderson op nummer 2. Allebei films die het zeker verdienen. En om de waarde van deze nominering wat accent te geven ook nummer 50: ‘40-yeaur-old-virgin’. Nog interessant dat die überhaupt op de lijst kwam.

• 

  Boekomslag door Seth, auteur van o.a. Palooka-Ville

  De 26 top culturele momenten van het afgelopen decennium, volgens het magazine Slate, een interessante en soms willekeurige opsomming, met onder andere: het gebruik van het f-woord in ‘Burn after Reading’ van de Coen brothers en het ontwerp van de boekomslag uit 2006 van The Portable Dorothy Parker.

• De NRC heeft een hele serie onderwerpen over het beste en het slechtste van 2009, op gebied van kunst, politiek, de beste foto’s, het beste artikel volgens de lezers, etc etc.

Nou ja, eigenlijk kun je wel doorgaan: elk zichzelf respecterend dagblad en magazine heeft wel van zulke lijstjes, pogingen om de tijden te duiden. Meestal niet heel erg serieus te nemen en een bron van lol, tenminste voor degenen die daar gevoel voor hebben. Denk maar aan het beroemde lijstje van Jorge Louis Borges in `De analytische taal van John Wilkins’ (1952), waarin hij het Hemels emporium van welwillende kennis, een Chinese encyclopedie, citeert:

“Op die pagina’s uit een grijs verleden staat geschreven dat de dieren zijn te onderscheiden in

• toebehorend aan de Keizer,
• gebalsemd,
• getemd,
• speenvarkens,
• zeemeerminnen,
• fabeldieren,
• zwerfhonden,
• die welke in deze classificatie zijn opgenomen,
• die welke tekeergaan als dwazen,
• ontelbare,
• die welke zijn getekend met een heel fijn kameelharen penseel,
• enz.,
• die welke net een vaas hebben gebroken,
• die welke in de verte op vliegen lijken.”

Design-lijstje

Alice Rawstorn

Één van de meer belangrijkere en serieuzere lijstjes die ik tegenkwam op de interwebben is de poging van Alice Rawsthorn, de designcritica van o.a. de International Herald Tribune en de New York Times en een voormalige directeur van het designmuseum in London, om een overzicht te geven van de ontwikkelingen op het gebied van Design in de Aughties. Op 27 december heeft zij in de New York Times een lijst gegeven van het beste design van de afgelopen 10 jaar en heeft ze bovendien geprobeerd een analyse te geven van de onderliggende culturele bewegingen die deze lijst geproduceerd heeft.

Ze verdeelt het design van het afgelopen decennium in goede en niet-zo-goede ontwikkelingen en in nog openstaande uitdagingen.

De goede ontwikkeling is een verschuiving van een elitair design, gericht op Style en bedoeld voor “the pampered minority who already owned more than they needed or wanted, although only a few of them felt guilty about it”, naar een verantwoordelijk design, gericht op Sustainability, duurzaamheid. De tsunami aan veranderingen in de afgelopen 10 jaar op gebied van wetenschap en technologie, op het gebied van de economie en zijn crisis, het gebied van de ecologie en zijn crisis en op het gebied van de politiek en zijn crisis, hebben hun sporen nagelaten op het gebied van de design. En dat was een goed ding. Haar lijstje van goede voorbeelden bevat onder meer:

• 

  Soutward Circle

  Toepassing van design op sociale projecten, zoals het project Southward Circle van de Britse social design group Participle. Participle is een ontwerpstudio in zuid Londen, die als missie-statement heeft: nieuwe soorten openbare diensten te scheppen. In hun Soutward Circle project proberen ze met een frisse blik te kijken naar ouder worden. Soutward Circle is een club voor iedereen boven de 50: “a membership organisation that helps people take care of household tasks, forge social connections and find new directions in life.  Open to all, regardless of levels of need or income, Southwark Circle is a model of how future services might look across Britain.”

• Toepassing van Industrial Design zoals dat van het Amerikaanse bureau IDEO
• Verbijsterend sterke producten met een uitgekiend User Interface Software, zoals de iPhone, de iPod en de Wii.
• 

  De poldersofa van Hella Jongerius

  Humanisering van de massaproducties door productontwerpers als de Nederlandse Hella Jongerius en de Duitse Konstantin Grcic

• Hetzelfde doen op hun gebied grafisch ontwerpers als M/M in Paris, Graphic Thought Facility in London, norm in Zurich and Stefan Sagmeister in New York
• En als laatste noemt zij de succesvolle pogingen van de infographic designers, bijvoorbeeld de amerikaanse software ontwerpers Ben Fry and Casey Reas om de enorme hoeveelheden data die de statistiek produceert voor ons mensen begrijpelijk te visualiseren.

De niet-zo-goede ontwikkeling is in feite terugval in het Style- en ontwerp-voor-de-elite-design dat volgens haar de tweede helft van de twintigste eeuw typeerde. Zij noemt deze ontwikkeling in de Aughties, het Design-Art fenomeen: het produceren van beperkte edities van dure (en vaak onpraktische) ontwerpen voor de mensen met een diepe beurs. Design met artistieke kwaliteiten, design dus dat dicht tegen kunst aanzat. Deze ontwikkeling bleek overigens ook twee positieve effecten te hebben: ten eerste konden sommige ontwerpers dit gebruiken als opstartpunt voor hun carriere, zoals de Nederlander Maarten Baas en ten tweede stimuleerde deze ontwikkeling de discussie over de kritische kwaliteiten van design, een discussie die door kon gaan ook toen de economische crisis de design-art bijna liet verdwijnen van de boodschappenlijstjes der winkelende massa’s.

En ten slotte eindigt ze met een aantal uitdagingen aan het design die in het eerste decennium van deze eeuw niet voldoende opgepakt werden:

• Design moet nog veel meer duurzamer worden
• Design moet nog veel meer doen aan het feit dat er nog steeds 90 procent van de mensen op aarde niet beschikken over de basisvoorzieningen om te leven.

Het 1 laptop per child project is al een goed en ambitieus, begin, maar het is nog maar een begin. En hetzelfde valt te zeggen over Cradle to Cradle design, hoewel mevrouw Rawstorn dit niet noemt. In de titel van haar artikel, Trying to be responsible and cutting edge, too, geeft ze in feite al een naam voor de ambities die ze aan Design mee wil geven.

Bescheiden kritiek

Eigenlijk ben ik het hartgrondig eens met de teneur van haar artikel. Design dient in principe dienend te zijn aan de humanisering van de mensheid, het is een voortzetting van het Verlichtingsproject, gecombineerd met de kritiek op de intellectuele eenzijdigheid van deze culturele beweging. Maar hier ligt ook tegelijk mijn bescheiden kritiek op mevrouw Rawstorn: ze legt niet uit (of heeft daar binnen de beperkte grenzen van de New York Times geen ruimte voor) waarom Design deze humaniseringsopdracht heeft, en wat überhaupt de grenzen van deze opdracht zouden zijn. In het bovenstaande heb ik als doel van de scheppingsmythen genoemd: het maken van een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten, zodat we de weg naar huis terug kunnen vinden. In feite is dat de opdracht aan de hele mensheid. Wat maakt dat Design daar beter geschikt voor is, of dat Design daar bij uitstek geschikt voor zou zijn?

Design houdt zich bezig met vormgeving van cultuur, dienstbaar aan de mensheid. Vormgeving en dienstbaarheid. Dat zijn de twee funderende componenten van uiteenlopende richtingen als Modevormgeving, Communicatie vormgeving, Productontwerpen en Interieurarchitectuur. Om dit uit te oefenen is creativiteit nodig. En dat is hierboven, bij de scheppingsmythen, gedefinieerd als “ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten”.

Conclusie

De lijst van mevrouw Rawstorn is een serieuze poging tot duiding van onze tijd en tot het formuleren van onze opdracht voor de komende tijd. Het is nog niet voldoende en, waarschijnlijk vanwege de te korte tijd die ze bestrijkt, de eerste 10 jaar van onze eeuw, nog niet diepgravend genoeg om voldoende energie te geven aan Design als een maatschappij-vernieuwende kracht. Maar ze wijst wel in de goede richting.

Een belangrijke aanvulling op de uitdagingen die ze voor Design voorziet, is de verantwoordelijkheid die ontwerpers hebben voor de communicatie krachten die ons ontsloten zijn in het tijdperk van het internet. De Koningin der Nederlanden klaagt er in haar Kersttoespraak over dat de digitale middelen de mensen een schijn-toegang tot elkaar geven en een echte communicatie en conversatie uit de weg gaan. Ik vermoed dat zij teveel gefixeerd is op de aanslag die op haar leven, en dat van haar familie, gepleegd is op afgelopen Koninginnedag door Karst T, een persoon die er inderdaad waarschijnlijk een verwrongen beeld van de werkelijkheid op na hield vanachter zijn computer. Dit is een uitzondering, want er zijn erg veel voorbeelden te vinden van echte communicatie en echte emotie-uitwisseling middels de hedendaagse technieken. Maar hier wordt wel de opgave van de hedendaagse communication designer zichtbaar: de iPhone is superieur voor wat betreft het bedieningsgemak, maar het is nog maar een eerste stap naar nog betere intuitieve communicatietechnieken. Mensen kunnen erg eenzaam zijn, autisme-achtig onvermogen om emotie in andere mensen te interpreteren komt veel te veel voor. Nationalistische, wereldbeschouwelijke en religieuze vooroordelen maken mensen blind voor inzichten van de andere kant van de grens. Hier is veel werk te doen en liggen grote emotionele beloningen te wachten voor degenen die dit oppakken:

een blijvend bewoonbare aarde.

Bookmark It

Hide Sites

In De Pont werd dit beeld weer aangetast: het was lang niet zo’n spectaculair circus als ik mij van het Stedelijk Museum herinner: geen vuur en hoewel er wel op grote schaal met water gewerkt werd, waren alle werken zeer intiem: nergens grote geprojecteerde werken. Allemaal kloosterachtige cellen met daarin 1 werk, zodat je bijna ongemerkt verleid werd tot meditatie. Bij een van die cellen, waarin het mooie verstilde “Catherine’s room” werd getoond op 5 kleine schermen, stoorde ik me bijvoorbeeld enorm aan de binnenkomst van een groepje jongeren onder leiding van een gids. Nadat ze wat beschroomd binnen waren gaan staan, schraapte de gids zijn keel en verontschuldigde zich zachtjes bij de rest van het publiek, dat hij nu wat ging uitleggen. Ik verliet woedend de cel en realiseerde me later dat ik zo’n rondleiding bij een gewone expositie veel minder een probleem vond. Deze inbreuk op mijn rust maakte me bewust van het meditatieve karakter van het werk. Of in ieder geval van deze opstelling van zijn werk.

The Greeting, 1995

Door deze opstelling, die op zijn minst het meditatieve aspect van Bill Viola’s werk beklemtoonde, kwam de ervaring met Heilig Vuur, in de Nieuwe Kerk in Amsterdam sterk bovendrijven. Het werk “The Greeting” uit 1995 dat daar getoond werd, was ook in Tilburg te zien: een ontmoeting tussen zwangere vrouwen van 45 seconden vertraagd weergegeven in meer dan 10 minuten. Mooie aardkleuren: rood, bruin, geel, mooie zwangere vrouwen (een vrouw is sowieso mooi en een zwangere vrouw al helemaal). De opstelling van dit werk in de expo Heilig Vuur stimuleert net als de kloosterachtige opstelling in de Pont een religieuze interpretatie van Viola’s werk.

De ontmoeting, Pontormo

“The Greeting” is geïnspireerd op het schilderij De ontmoeting van Pontormo (ca 1528) tussen de zwangere Maria en haar zwangere nicht Elisabeth. De laatste zal spoedig Johannes de Doper, de Voorloper, baren, en de eerste, Maria, is de latere moeder van de Verlosser, in Oosterse en Westers kerken vaak zelfs aangeduid met Theotokos, Moeder Gods. Het schilderij waarop het werk gebaseerd is, is dus religieus. Heeft in ieder geval een bijbels onderwerp. Het werk van Viola krijgt door onderwerp, door citering van het religieuze schilderij en door de plaatsing in Nieuwe Kerk en in de kloostercel van de Pont ook dezelfde religieuze lading. Tenminste, dat was mijn veronderstelling toen ik naar Tilburg trok.

Naast dit werk waren er nog 13 andere werken te ervaren, veel er van met mensen als onderwerp en vaak gecombineerd met water. Van deze waren er een aantal die er qua beeldende kracht uitsprongen. Sommige door de enorme theatraliteit en sommige door een heel verfijnd beeldprogramma. Van de eerste soort kan ik noemen “The Lovers” uit 2005, een werk waarin twee mensen tegenover elkaar staan, ze kijken elkaar net niet aan, misschien proberen ze elkaar wel te ontkennen. Plotseling komt er een enorme waterstroom, alsof er een sluis opengegooid wordt, van links op de mensen toe. Deze mensen kunnen niets anders dan elkaar vastgrijpen, druipnat, verbijsterd, weerstand biedend aan het watergeweld. De hele scène is vertraagd weergegeven. Tegen het einde neemt de watervloed af en de twee kijken elkaar aan, zich afvragend wat er gebeurd is.

Observance, 2002

In een ander werk, “Observance” uit 2002, minder spectaculair en theatraal als “The Lovers”, maar zeker zo intens, zien we een rij mensen langzaam, iets vertraagd, op ons afkomen. Voor ons staand zien ze iets, een dode? een monument? dat hun doet verschrikken. Ze slaan de handen voor de mond, sommigen krijgen tranen in de ogen, anderen houden zich sterk, maar iedereen schrikt. Net als bij het vorige waterbeeld ligt de fascinatie niet bij de gebeurtenis, de waterstraal of de opgebaarde dode, maar bij de relaties tussen de mensen. Elke keer als iemand naar voren komt en schrikt, gebeurt er ook iets tussen de mensen in de rij onderling: ze raken elkaar aan, ze kijken aandachtig naar elkaars ogen, ze houden elkaars handen vast. Ik merkte bij mijzelf, net als bij de andere bezoekers, een grote fascinatie voor de emotie op hun gezichten. Een fascinatie die bijna gluurderig is.

In deze werken draait het dus, in ieder geval in mijn beleving, om de intensivering van de relaties tussen de mensen, bewerkstelligd door natuurgeweld of ontzetting. Of door de zwangerschap in “The Greeting”. Tot nu toe gebruikt Viola de vorm van de religieuze taal, maar draait het hem in deze werken wezenlijk om de intermenselijke relaties.

Study for Emergence, 2002

Een ander werk, “Study for Emergence” uit 2002, lijkt echter wel fundamenteel om religie te draaien. Op het eerste gezicht in ieder geval: Twee vrouwen die wenen bij een graf, waaruit naar verloop van tijd de overledene op komt rijzen. Dood en opstanding, verdriet en troost, graf en water (oervloed, zondvloed, rode zee, doop…): hoe kun je het christelijker en dus religieuzer krijgen?

Opstanding

Mijn eerste associatie was met het schilderij van Piero della Francesca, Opstanding, uit ca 1460, waar Christus lijkbleek maar als overwinnaar uit het graf stapt. Daar waren overigens geen vrouwen bij, op dat schilderij, maar in de opstandingsverhalen van de Evangelieën waren ze wel: zijn moeder en zijn vriendinnen en volgelingen.
Hier in “Study for Emergence” lijkt deze setting gebruikt te zijn: het graf en twee vrouwen, de moeder en de vriendin of de zuster. En het verdriet, dat in dit geval de rouwenden niet verenigt, maar juist scheidt.

Na verloop van enige tijd begint er water over de rand van het graf te stromen en komt er een hoofd te voorschijn. De rouwenden beginnen te merken dat er iets gebeurt en ze komen overeind. De overledene komt recht overeind en de vriendin / zuster kust de hand, terwijl de moeder in ontzetting toekijkt.
De vrouwen pakken het verzwakte (?) lichaam op en tillen het op de grond, voor het graf. De moeder houdt het hoofd op haar schoot en de vriendin / zuster bedekt het naakte lichaam met een doek dat ze in haar tas had. Een duidelijke verwijzing naar de opstandingsverhalen waar de vrouwen op de eerste dag van de week, ’s morgens vroeg, met balsemstoffen gewikkeld in doeken naar de overleden Heer gingen.
In de laatste scène, die niet op de afbeelding hiernaast staat, pakt de jonge vrouw de hand van de overledene en drukt die op haar hoofd, terwijl ze zich op zijn buik neervlijt. De oudere vrouw legt haar handen, in een zegening bijna, op de twee handen van jongen en meisje.

Is dit nou religie? Net als bij de andere werken van deze fascinerende tentoonstelling gebruikt Viola in ieder geval de taal van de religie. Maar net als bij “Observance” en “The Lovers” gaat het hem hier niet om een christelijke of religieuze boodschap. Het gaat hem ook hier om de relatie tussen de rouwenden. In dit geval brengt het bijna mechanisch omhoogkomen van hun geliefde overledene hen bij elkaar, in de laatste (niet afgebeelde) scène. De overledene blijft immers dood, er is geen opstanding.

Maar als ik verder hierover nadenk is er wel degelijk verandering: mensen komen nader tot elkaar:

“Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder met haar zuster, Maria, de vrouw van Klopas en Maria uit Magdala. Toen Jezus zijn moeder zag staan, en bij haar de leerling van wie hij veel hield, zei hij tegen zijn moeder: ‘dat is uw zoon’, en daarna tegen de leerling: ‘dat is je moeder’. Vanaf dat moment nam die leerling haar bij zich in huis.” (Johannes, 19: 25-26)

En dit is dus ook opstanding, ook al is er geen leven in het lichaam.
Misschien probeert Viola op zijn eigen manier wel hetzelfde te doen als Vincent van Gogh, die een boer schildert, al zaaiend op de akker, met een grote zon achter diens hoofd een schilderij van een aards tafereel, maar tegelijk over de Zaaier (de Messias) met aureool.

Bookmark It

Hide Sites

Na de eerste pagina’s gelezen te hebben, stuitte ik op de afdeling Religie & filosofie, met daar een kopje: “Stichting vindt níet bekeren van joden de grootste zonde”. In het reformatorische blad Terdege stelt de directeur van de stichting Israël en de Bijbel, Ton Stier, dat Joden die zich niet tot het christelijk geloof bekeerd hebben verloren zijn. Letterlijk staat het er nog iets scherper: “als een Jood sterft zonder dat hij zijn Messias (Jezus) kent, gaat hij naar de hel.”

Deze uitspraak, waarin een verband gelegd wordt tussen ongeloof en hel, klonk geruststellend vertrouwd in mijn oren, zo tijdens het ontbijt, en die uitspraak heeft vandaag de hele dag een beetje nagesudderd: dat we hier in het ondermaanse kunnen bewerken dat we later, na onze dood, in de hel gestopt worden, een plek, zeg maar, waar we een eeuwigheid kunnen besteden aan de vijf stadia van rouwverwerking van Kübler-Ross. Visioenen van Dante en Hieronymus Bosch spookten vandaag tijdens wat saaiere vergaderingen door mijn verbeelding.

Bij het nazoeken van het citaat op de website van de stichting vanavond, bleek dat ‘de media’ het fout geciteerd hadden en dat ze nergens in het interview gesproken hadden over de hel.

Jammer.

De meest explicite uitspraak die ik op de website van de stichting kon vinden was deze: “De grootste zonde voor een bedoeïen is weten waar de bron ligt, maar dat verzwijgen.” Hier is “bron” een metafoor voor de kennis van het evangelie. Het is weliswaar een zonde, het niet vertellen aan de joden dat Jezus ook hun verlosser is, maar er wordt niet verteld wat daar dan de consequentie van zou zijn.

Helderheid in dezen is een groot goed. En toen ik aan het bijkomen was van de teleurstelling over gebrek aan duidelijkheid bij de op het eerste gezicht zo rechtzinnige stichting, herinnerde ik me dat de Roomse kerk een duidelijker geluid laat horen over het verband tussen zonden en verdoemenis. Zij heeft het over een lijst met doodzonden:

Avaritia (gierigheid, greed)
Invidia (jaloezie, afgunst, envy)
Ira (toorn, wrath)
Luxuria, vroeger fornicatio (extravagantie, lust)
Gula (onmatigheid, gluttony)
Acedia (traagheid, sloth)
Superbia (trots, pride)

Bij Dante’s Divina Commedia komen de mensen die zich te buiten gegaan hebben aan een van deze zonden in de hel terecht. Duidelijke taal met grafische beschrijvingen van hun kwellingen. Maar deze beschrijvingen gaan altijd over mensen die al overleden zijn. Kunnen we ook voorspellingen doen? Kunnen we zeggen wie er meer kans heeft om voor altijd in brandende pek of stroperig ijs gevangen te zitten? We hebben behoorlijk veel gegevens. Het Centraal Bureau voor de Statistiek en onderzoeksbureau Motivaction leggen lijsten aan van alles en nog wat: stemgedrag, sociale structuren, taalpatronen en wat al niet. Maar helaas kun je er niet terecht voor een overzicht van wie wat en waar zondigt.

Hoe anders is dat in de Verenigde Staten. Daar heeft de Kansas State University  dit voorjaar grondig onderzoek gedaan naar de 7 doodzonden en duidelijk aangewezen waar de mensen verdoemenis wacht en waar de kans groot is om in de hemel te komen. Toegegeven, de sociale geografen van Kansas State hebben wel wat voorwerk moeten verrichten om de zonden te kunnen aanwijzen, maar na dit werk was het mogelijk om geografisch de doodzonden op een kaart aan te wijzen, als een vlinder vastgeprikt in een museum, als een scud-raket gebiologeerd in de radar van een patriotsysteem, onontkoombaar.

Geelbruin op de kaart is neutraal (Het is overigens niet zeker of dit geruststellend is: “Ik weet wat u doet, hoe u niet koud bent en niet warm. Was u maar koud of warm!  Maar nu u lauw bent in plaats van warm of koud, zal ik u uitspuwen.” Openbaring van Johannes, hoofdstuk 3 vers 15 en 16)

Blauw is weinig zonde

Rood is veel zonde

Avaritia, Gierigheid, Afgunst

Gierigheid (avaritia) werd berekend door gemiddelde inkomens te vergelijken met het aantal mensen dat beneden de armoede grens leeft. Hoe meer rijke mensen temidden van veel armoede, hoe groter de zonde der gierigheid in die streek. Het midden van de USA ziet er goed uit. Maar California en de Noord Oostkust moet zich zorgen maken. Ook Chicago, de streek rond Seattle en Florida (met veel rijke bejaarden) ziet er verdorven uit.

Invidia, jaloezie, Naijver

Jaloezie of Invidia werd berekend door het totale aantal inbraken, diefstallen, leeghalen van auto’s en dergelijke te berekenen en te vergelijken met elkaar. Opmerkelijk is dat de Noord Oost kust hier beter scoort dan bij de vorige zonde. Ook de streek rond Chicago doet het hier beter.

Ira, Wraakzucht, Toorn

Het getal van geweldsdelicten per hoofd van de bevolking werd gebruikt om het niveau van de Ira, toorn, wraakzucht, te bepalen. Zelfde beeld als bij jaloezie, behalve dan dat hier de streek rond Seattle veel beter scoort.

Luxuria, Lust, Wellust, Extravagantie

Wellust werd berekend door het aantal SOA’s te berekenen. Hier zit de rotte plek duidelijk in de zuidelijke staten van de voormalige Confederatie.

Gula, Onmatigheid, Gulzigheid

Het aantal fast food restaurants per hoofd van de bevolking was de sleutel tot onmatigheid of  gulzigheid. Het midden van Texas en de streek rondom Washington is hierin extreem. Let wel: extreem voor een land als de USA, waar de schrijver dezes ooit te horen kreeg, toen hij een medium pizza wilde bestellen: “Medium? MEDIUM? But don’t you know that medium is HUGE? Please settle for small, you’ll have enough.” Wijze raad in een door obesitas geplaagd land.

Acedia, Traagheid, Luiheid

Traagheid werd op een interessante manier berekend: door de uitgaven voor kunsten, vermaak en vrije tijd te vergelijken met het niveau van werkgelegenheid: hoe minder werkgelegenheid en groter de uitgaven voor kunst, vermaak en vrije tijd, hoe groter de zonde der traagheid (zoals Karl Barth die formuleert), of gemakzucht, luiheid. Hier is in de USA geen duidelijk patroon te herkennen: Amerikanen zijn verspreid traag.

Superbia, Hoogmoed, Trots

En last but zeker not least de zonde der hoogmoed, trots. In deze studie is trots de wortel van alle zonden. Dus is deze überzonde samengesteld uit alle andere zonden en is de kaart berekend op grond van de andere kaarten. Oost, Zuid-oost en Zuid-west moeten zich zorgen maken. Laten ze delen van de Openbaring van Johannes lezen over vuurpoelen, gevuld met brandende zwavel, waar het geween is, en tandengekners. Of anders Dante, en dan niet Paradisum, maar Inferno.

Het rechtvaardige Amerika bestaat gelukkig ook. Het ligt in het Middenwesten in een boog onder Chicago door tot vlak voor de grote steden van het Oosten. Hardwerkende, godvrezende mensen met respect voor andermans eigendom en voorkeur voor gezond voedsel. Goed volk.

Waarom is dit uitgedokterd? Waarom zijn hier vele uren van duurbetaalde onderzoekers in geinvesteerd? “It’s too much fun” sprak de hoofdonderzoeker, Thomas Vought. Plezier? of toch een beetje Hoogmoed?

Waarom besteed ik hier aandacht aan? Traagheid, omdat ik in deze tijd eigenlijk andere, nuttigere dingen had moeten doen? of een beetje Afgunst op mensen die zulke mooie grafieken mogen maken? Of gewoon Lust: de lol in grafieken waarmee de meest onzinnige dingen bewezen kunnen worden?

Bronnen, zie: Wired, Las Vegas Sun

Bookmark It

Hide Sites

Bedevaartsrituelen in Dordrecht

Het Hof in Dordrecht, vrijdagmiddag 4 september, iets na vieren. Een spiegelende kubus van 4×4x4 meter. Er om heen mensen in witte doeken in processie. Tromgeroffel.

Aziz Bekkaoui, de modeontwerper en kunstenaar die in 2007 het project Lonsdale Burkas heeft gemaakt (Burka en Lonsdale zijn in de ogen van Aziz twee ’extremistische uniformen’), heeft weer in een botsing van culturen zijn inspiratie gezocht. In het centrum van de Calvinistische biblebelt, Dordrecht, heeft hij een bedevaartskubus opgericht.

calvinisten en niet-calvinisten

In Dordrecht notabene. Waar de Statenvertaling is opgericht en waar de Dordtse Leerregels, artikelen tegen de veel te rekkelijke Remonstranten, geschreven zijn. In het hart van 17e eeuws Nederland, dat de leer van Calvijn goed kon gebruiken als wapen in de strijd tegen de onrechtvaardige koning in het verre Spanje. Een Nederland dat gaandeweg ontdekte dat de sobere, intellectuele waarden van het Calvinisme ook paste bij een gemoedstoestand die dijken bouwde en polders aanlegde: strak, berekenbaar, onder een heldere stralende hemel.

En in dit Nederland en deze stad Dordrecht, richt een nakomeling van de Moren, iemand uit een duidelijk islamitische cultuur, een bedevaartskristal op dat allerlei connotaties van hèt bedevaartsoort der moslims heeft, een Ka’aba, maar dan spiegelend.

De Ka'aba in Mekka

Ook de witte kleren der genodigden en het lopen om de kubus zijn verwijzingen naar een ritueel dat meer in Mekka dan in Dordrecht past. Geen wonder dat  kerkgenootschappen der goede stad bezwaren hadden tegen dit kunstwerk. Volgens Dordrecht.net had koster G. de Boon van de gereformeerde bondskerk, de Augustijnenkerk die pal aan het Hof staat, bezwaar gemaakt tegen de plaatsing. Hij vindt het aanstootgevend, dat een kunstzinnig symbool uit de Islam, dat lijkt op de Kaabä in Mekka, in het Calvijnjaar in Dordt wordt onthuld.

Uw auteur als toerist & pelgrim

De site van het Reformatorisch Dagblad vermeldt dat De Boon het provocerend vindt dat het kunstwerk wordt geplaatst vlak bij de locatie waar in 1618 en 1619 de Synode van Dordrecht werd gehouden. Bovendien hekelt hij het feit dat dit gebeurt in het Calvijnjaar. „Calvijn en Mekka hebben helemaal niets met elkaar.”

Gerrit Willems, directeur van het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht vindt het bezwaar van de Gereformeerde Bonds Koster niet relevant: „Er wordt een religieus statement van het kunstwerk gemaakt, maar zo is het helemaal niet bedoeld. De kunstenaar wil be­nadrukken dat waarden als soberheid, zelfreflectie, hard werken en zorgzaamheid niet exclusief voor het calvinisme zijn, maar ook in andere religies, zoals de islam, worden gevonden.”

En ook woordvoerder Ronald van Dijk van de gemeente Dordrecht verwacht geen onrust vanwege het kunstwerk. Volgens dagblad Trouw: „Het kunstwerk overschrijdt niet de grenzen van religieuze uitingen en wij ervaren het als niet kwetsend. Verschillende vrijwilligers doen mee aan het project en zijn enthousiast. Het moet een feest voor de stad worden waar we mensen juist met elkaar in gesprek gaan. De enkele klachten die wij binnen kregen waren niet zo ernstig.” En bovendien meldt hij fijntjes: „Het Hof, dat is een katholiek plein; de nationale synode uit de 16de eeuw was 600 meter verderop.”

Aziz Bekkaoui

En wat zegt Aziz er zelf van? Trouw: De Nederlands-Marokkaanse ontwerper meent dat niet alleen Nederlanders een calvinistisch arbeidsethos hebben; ook anderen werken hard en zijn sober. „In het Mekka van Calvijn vat ik die mentaliteit, die je ook bij stoïcijnen en boeddhisten vindt, samen. Mijn ’Mekka’ moet een centrale plaats worden voor calvinisten.” en: „Ik weet dat calvinisten niet zomaar kiezen voor een bedevaart, dat is meer iets katholieks, of islamitisch. Toch hoop ik dat hier een soort saamhorigheid ontstaan, waarbij iedereen zegt: ’Ik ben trots, ik ben Hollander, ik ben calvinist’. Ja, ik ben in zekere zin ook een calvinist: ik werk keihard.”

De bedevaartskubus in het Hof te Dordrecht

Het interessante van kunst is, dat het kan spelen met de werkelijkheid, met alternatieven voor de werkelijkheid.  Het centrum van Calvinistisch Nederland te verrassen met een bedevaartsoptocht in Islamitische stijl, met witte gewaden, Marrokaans getrommel, rondom een grote kubus, waarin de deelnemers en de Hollandse luchten gespiegeld worden, kan gezien worden als een provocatie. En laten we wel wezen, andersom had Calvijn niet veel op met de Moslims. Net zo als veel van zijn volgelingen. Maar deze ceremonie van Aziz voelde vreedzaam aan en had meer weg van een hippiebijeenkomst (zonder hashdampen, dat wel) dan van een fundamentalistische secte. Dingen kunnen veranderen. De Moren waren heidenen totdat ze christelijk werden. Daarna werden ze moslim. Het is mogelijk om hun nazaat te beschuldigen van islamisering in Calvinistisch hartland. Maar het is prettiger om hem te zien als kunstenaar die een spel speelt met alternatieve werelden, die dingen op hun kop zet. Ook al is zijn definitie van calvinisme als ‘hard werken en soberheid’ veel te smal naar mijn smaak.

Bookmark It

Hide Sites

Mad Men

De prachtige serie Mad Men van de Americaanse televisiecompagnie AMC speelt zich af in 1960 en ‘61. En in tegenstelling tot mijn verwachtingen blijkt die tijd echt anders te zijn op detailniveau dan ik mij herinnerde. Ik ben geboren in 1958 en je zou denken dat ik mij nog genoeg herinner van die tijd om te kunnen bepalen of deze serie historisch correct is. Maar het verleden blijkt vreemder te zijn. En het vreemde zit hem niet in de technologische of politieke veranderingen. Want die veranderingen hadden we wel verwacht: de Cuba crisis, de tijd dat er nog geen mens op de maan was, de tijd voor de kleurentelevisie en de PC.

Nee, de vreemdheid zit hem in de opvattingen en gewoonten van de mensen, die toch weer iets anders zijn dan die van ons. Wij zitten blijkbaar zo dicht op het leven en op de wereld dat we de langzame veranderingen van generatie op generatie pas merken als we er van een afstandje naar kunnen kijken. Zoals bijvoorbeeld in Mad Men. Een paar aspecten die in verschillende afleveringen van deze serie worden belicht, maken duidelijk dat de korte periode die de beginjaren van de flower-power periode ons scheidt toch een grote breuk met onze tijd laat zien.

Don Draper, terwijl hij de principes van reclame uitlegt.

Mad Men is een serie over de reclamewereld van rondom 1960 op Madison Avenue. Vandaar de titel: Mad (ison) Men. En de held van de serie, Don Draper, zegt op zijn geniale manier als volgt wat reclame, advertising, is:

“Advertising is based on one thing, happiness. And you know what happiness is? Happiness is the smell of a new car. It’s freedom from fear. It’s a billboard on the side of the road that screams with reassurance that whatever you are doing, it’s ok. You are ok”

Natuurlijk is dit maar de vrolijke helft van het verhaal. Er is ook een duistere onderkant, die duidelijk wordt in een gesprek dat Don heeft met Rachel Menken, een eigenaresse van een warenhuis dat gebruik maakt van zijn reclame-diensten. Hij vraagt haar waarom ze niet getrouwd is.

Don: “Why aren’t you married?”

Rachel: “Are you asking what is wrong with me?”

Don: “It’s just that you are a beautiful educated women,  that you’d think that getting married and having a family would make you happier than all the headaches that go along with fighting people like me?”

En nadat Rachel hem uitlegt dat je als vrouw ook kunt genieten van het leiden van een groot bedrijf,

Don: “So, that’s it, you won’t get married because you find bussiness to be a thrill.”

Rachel: “That, and euh I never been in love…”

Don: “‘She won’t get married because she’s never been in love.’ I think I wrote that. I used to sell nylons.”

Rachel: “For a lot of people love isn’t just a slogan.”

Don: “Oh, you mean ‘love’, a lightning bolt through the heart when you can’t work and can’t eat and run off and get married and make babies… The reason you haven’t felt it, is that it doesn’t exist. What you call love is invented by guys like me, to sell nylons.”

Rachel (beetje sarcastisch): “Is that right?”

Don: “Pretty sure about it.”

Don Draper en Rachel Menken

Advertising als een instrument om mensen gevoelens aan te praten die ze daarvoor niet hadden. ‘Liefde’ als een verzinsel van de mad men van het reclamebureau, verzonnen als middel om nylons te verkopen. Rachel Menken is het overigens niet met Don Draper eens en misschien heeft Don het in dit geval, over de liefde, niet helemaal bij het rechte eind, maar we weten allemaal dat er behoorlijk veel behoeften gekweekt worden door de reclame waarvan we tevoren niet wisten dat we ze hadden: ‘the gift that never fails’, ‘enjoy the best America has to offer’, de afbeeldingen van het ideale standaardgezin (man, vrouw, dochter, zoon) en dergelijke.

Maar het aankweken van behoeften door de reclame (hoererij en “no job for a white person”, volgens de vader van Peter Cambell, een account excecutive van Cooper en Sterling en een ondergeschikte van Don Draper: “I presume it’s your profession that is responsible for your lapse in your manners”, zegt de vader als de zoon blijft aandringen op een financiële ondersteuning) is niet het onderwerp van deze blog. Zoals gezegd gaat het over de sluipende voortgang van de tijd, de onverhoedse veranderingen die er in sluipen, als slijtage in een auto, een huis, een huwelijk, je lichaam. En als je die slijtage opmerkt, denk je: hé, is het al weer zolang geleden dat we deze auto gekocht hebben? Zo is het ook met Mad Men: het laat zien dat er ongemerkt al weer veel veranderingen zijn geweest in de korte periode tussen 1960 tot 2009.

Eerste verschil

Het eerste, echt allereerste dat je opvalt, is de vormgeving van de beginjaren 60. De lampen, de stoelen, tafels, auto’s, de vlinderbrillen voor de vrouwen en de zware hoornen brillen voor de mannen, de kapsels (mannen en vrouwen) en natuurlijk de kleren en dan vooral de vrouwenkleren. De mannen op kantoor hebben allemaal dezelfde pakken aan, die zijn in de afgelopen 50 jaar niet heel veel veranderd. Maar de vrouwenkleren, tja, de actrices uit de serie vermelden in interviews dat ze allemaal op hun moeder leken, of op hun aunt Lily: corsetten, puntige bh’s, pettycoats, jurken die hun figuur doen uitkomen, krulsets voor heur haren. Het zijn niet spectaculaire verschillen met onze tijd: we hadden ze verwacht en herinneren ze ook, maar het zijn wel tekenen, signifiers, die de tijd markeren: begin jaren 60. Niet later en niet eerder.

Tweede verschil

Roken, altijd en overal

Als een tweede symptoom van deze breuk tussen toen en nu valt het roken op. Er wordt voortdurend gerookt in Mad Men en waarschijnlijk ook in de jaren 50 en 60. Bijna iedereen rookt en bij elke gelegenheid. Voor de sex, na de sex (die overigens nooit expliciet in beeld wordt gebracht, passend met de kuise publieke mores van begin jaren ‘60), tijdens eten, in de trein, in het vliegtuig (en inderdaad kun je in vliegtuigen nog steeds de signaallampjes zien: ‘roken verboden’, wat impliceert dat er ook momenten zijn dat roken toegestaan is geweest. Ik kan me dat met de beste wil van de wereld niet herinneren en toch moet het gebeurd zijn!).

De dokter steekt er nog eentje op

De meest beruchte rookscene in Mad Men, is die waarbij Don’s secretaresse, Peggy Olson, een gynaecologisch onderzoek krijgt, en de dokter vlak voor hij in haar kruis kijkt nog een trekje van zijn sigaret neemt.

Ik betrap me, bij het zien van al die rookscènes, op een gevoel van vervreemding: hoe kan het dat die mensen, onze jongere zelven, dat roken niet als een afwijking en een smerige bovendien vonden. Ondanks het feit dat ik geregeld kan genieten van een sigaar, vind ik binnenroken gewoon smerig. Dat is dus in mijzelf veranderd binnen circa 10, 15 jaar. Wat meer is er in die tijd veranderd?

Derde verschil

Drank op kantoor

Nou, bijvoorbeeld de drank, als derde symptoom van verandering tussen toen en nu. Het is goed mogelijk dat er nu nog ergens enclaves zijn waar overvloedig sterkedrank of drugsgebruik op de werkvloer bon ton is. Maar niet in mijn omgeving. Sinds de periode van Mad Men is er waarschijnlijk een versobering in onze cultuur opgetreden. Als nu Yuri van Gelder toegeeft cocaïne op een feestje gebruikt te hebben, is het niet alleen met zijn sportieve carrière afgelopen, maar wordt hij ook uit zijn baan als sergeant gegooid. Vergelijk dat eens met de enorme hoeveelheden drank die al ’s morgens vroeg naar binnen wordt gewerkt in Mad Men. En het ziet er naar uit dat deze weergave een behoorlijk correcte weergave van de advertising wereld van de zestiger jaren is geweest: martini-lunches, goed gevulde dranktafels, secretaresses die zorgen voor ijs, waar ze nu voor koffie en thee zorgen…

“Shall we drink before the meeting or after” zegt Salvatore Romano tegen Don Draper, “or both?”

En Roger Sterling tegen Don Draper, die juist twee grote glazen vol schenkt:

“I bet that daily friendship with that bottle attracks more people to advertising than any salary you could dream of.”

Vierde verschil

Als vierde symptoom van de breuk tussen toen en nu is de omgang met technologie:

“Now, try not to be overwhelmed by all this technology, it looks complicated, but the men who designed it made it simply enough for women to use”,

Technologie van de jaren '60

Joan Holloway

zegt de roodharige kantoorbitch, Joan Holloway, tegen Peggy Olson, de nieuwe secretaresse van Don Draper. Telefoon, intercom, typemachine. Het zijn apparaten steeds verder evolueren: van kleitabletten en postduiven via de drukpers van Gutenberg en de telegraaf van Marconi tot onze smartphones en laptops en printing on demand. Maar deze machine-evolutie is op zich niet vervreemdend: ook de Mad Men gebruiken hun apparaten net als wij: als hulpmiddelen en als statussymbolen en ook zij konden zich net als wij bij tijd en wijle overweldigd voelen door de enorme mogelijkheden ervan, of verward door onze beperktheid.

Vijfde en laatste verschil

En ten diepste is in Mad Men het verschil tussen toen en nu niet zozeer een verschil in technologie, maar de manier waarop met die technologie de verschillen tussen man en vrouw uitgespeeld worden. Ik citeerde hierboven al Joan Holloway: “de mannen die deze apparaten ontwierpen hebben het eenvoudig genoeg gemaakt voor ons vrouwen om het te kunnen gebruiken…” En dat brengt me bij het vijfde symptoom: de relaties tussen de sexen. Natuurlijk weten we van de vrouwenemancipatie, van de verschillende golven erin, van de strijd om vrouwenkiesrecht en de pogingen om een samenleving te ontwerpen die gebaseerd is op een gelijkwaardige relatie tussen mannen en vrouwen. Eén van de vooronderstellingen  van deze emancipatiestrijd is de zusterschap van de vrouwen. En dus is het een schok om de reactie van de vrouwen te zien op de aanwezigheid van een gescheiden vrouw, een zuster, in hun midden: een bedreiging van hun relaties en hun levens.

Don Draper belt de psychiater van zijn vrouw

Maar nog schokkender dan de openlijke vijandschap ten opzichte van de gescheiden vrouw is de ongelijke relatie tussen mannen en vrouwen. De vrouw staat onder curatele van de man. Dit is voortdurend zichtbaar, maar op een bijzonder schrijnende manier in de schijnbaar achteloze manier waarop Don Draper informatie vraagt en krijgt van de psychiater van zijn vrouw over haar conditie. De manier waarop dat gebeurt is eerder een beschrijving van de relatie tussen ouder en kind of vader en dochter, dan de relatie tussen gelijkwaardige partners, man en vrouw.

Je vermoedt dat de makers van de serie dit extremer aanzetten dan het in die tijd gebeurd is, maar eigendomswetten en stemrecht zijn tot in de 20ste eeuw getuigen van deze ongelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen. Dit ondanks het feit dat sommige vrouwen in de serie, zoals Rachel Menken, de luxe bezitten zich onafhankelijk op te kunnen stellen.

Ondanks het gepraat over glazen plafonds voor vrouwen in het management tegenwoordig en over ongelijke beloning tussen mannen en vrouwen, is er toch ook op dit gebied veel veranderd en, ofschoon ik het als man waarschijnlijk niet mag zeggen, verbeterd.

Besluit

Het benoemen van de verschillen die in de afgelopen 50 jaar zijn opgetreden laat iets zien over de vreemdheid van de tijd: ondanks dat je er voortdurend bovenop zit en elk moment bewust meemaakt, ofschoon sommigen onder ons delen van deze periode minder of juist veel meer bewust meegemaakt hebben, zoals Simon Vinkenoog, verandert onze cultuur zich onmerkbaar en pas bij stilstaan en achterom kijken zie je deze veranderingen. We zitten te dicht op onze wereld, op onze cultuur, op onze eigen levens, om die gelijdelijke erosie te zien. Door een serie als Mad Men worden we op de veranderingen geattendeerd.

En waarschijnlijk zullen we Mad Men over een tiental jaren weer herkennen als typisch voor de eerste decade van de 21ste eeuw.

Bookmark It

Hide Sites