Mad Men
De prachtige serie Mad Men van de Americaanse televisiecompagnie AMC speelt zich af in 1960 en ‘61. En in tegenstelling tot mijn verwachtingen blijkt die tijd echt anders te zijn op detailniveau dan ik mij herinnerde. Ik ben geboren in 1958 en je zou denken dat ik mij nog genoeg herinner van die tijd om te kunnen bepalen of deze serie historisch correct is. Maar het verleden blijkt vreemder te zijn. En het vreemde zit hem niet in de technologische of politieke veranderingen. Want die veranderingen hadden we wel verwacht: de Cuba crisis, de tijd dat er nog geen mens op de maan was, de tijd voor de kleurentelevisie en de PC.
Nee, de vreemdheid zit hem in de opvattingen en gewoonten van de mensen, die toch weer iets anders zijn dan die van ons. Wij zitten blijkbaar zo dicht op het leven en op de wereld dat we de langzame veranderingen van generatie op generatie pas merken als we er van een afstandje naar kunnen kijken. Zoals bijvoorbeeld in Mad Men. Een paar aspecten die in verschillende afleveringen van deze serie worden belicht, maken duidelijk dat de korte periode die de beginjaren van de flower-power periode ons scheidt toch een grote breuk met onze tijd laat zien.
Don Draper, terwijl hij de principes van reclame uitlegt.
Mad Men is een serie over de reclamewereld van rondom 1960 op Madison Avenue. Vandaar de titel: Mad (ison) Men. En de held van de serie, Don Draper, zegt op zijn geniale manier als volgt wat reclame, advertising, is:
“Advertising is based on one thing, happiness. And you know what happiness is? Happiness is the smell of a new car. It’s freedom from fear. It’s a billboard on the side of the road that screams with reassurance that whatever you are doing, it’s ok. You are ok”
Natuurlijk is dit maar de vrolijke helft van het verhaal. Er is ook een duistere onderkant, die duidelijk wordt in een gesprek dat Don heeft met Rachel Menken, een eigenaresse van een warenhuis dat gebruik maakt van zijn reclame-diensten. Hij vraagt haar waarom ze niet getrouwd is.
Don: “Why aren’t you married?”
Rachel: “Are you asking what is wrong with me?”
Don: “It’s just that you are a beautiful educated women, that you’d think that getting married and having a family would make you happier than all the headaches that go along with fighting people like me?”
En nadat Rachel hem uitlegt dat je als vrouw ook kunt genieten van het leiden van een groot bedrijf,
Don: “So, that’s it, you won’t get married because you find bussiness to be a thrill.”
Rachel: “That, and euh I never been in love…”
Don: “‘She won’t get married because she’s never been in love.’ I think I wrote that. I used to sell nylons.”
Rachel: “For a lot of people love isn’t just a slogan.”
Don: “Oh, you mean ‘love’, a lightning bolt through the heart when you can’t work and can’t eat and run off and get married and make babies… The reason you haven’t felt it, is that it doesn’t exist. What you call love is invented by guys like me, to sell nylons.”
Rachel (beetje sarcastisch): “Is that right?”
Don: “Pretty sure about it.”
Don Draper en Rachel Menken
Advertising als een instrument om mensen gevoelens aan te praten die ze daarvoor niet hadden. ‘Liefde’ als een verzinsel van de mad men van het reclamebureau, verzonnen als middel om nylons te verkopen. Rachel Menken is het overigens niet met Don Draper eens en misschien heeft Don het in dit geval, over de liefde, niet helemaal bij het rechte eind, maar we weten allemaal dat er behoorlijk veel behoeften gekweekt worden door de reclame waarvan we tevoren niet wisten dat we ze hadden: ‘the gift that never fails’, ‘enjoy the best America has to offer’, de afbeeldingen van het ideale standaardgezin (man, vrouw, dochter, zoon) en dergelijke.
Maar het aankweken van behoeften door de reclame (hoererij en “no job for a white person”, volgens de vader van Peter Cambell, een account excecutive van Cooper en Sterling en een ondergeschikte van Don Draper: “I presume it’s your profession that is responsible for your lapse in your manners”, zegt de vader als de zoon blijft aandringen op een financiële ondersteuning) is niet het onderwerp van deze blog. Zoals gezegd gaat het over de sluipende voortgang van de tijd, de onverhoedse veranderingen die er in sluipen, als slijtage in een auto, een huis, een huwelijk, je lichaam. En als je die slijtage opmerkt, denk je: hé, is het al weer zolang geleden dat we deze auto gekocht hebben? Zo is het ook met Mad Men: het laat zien dat er ongemerkt al weer veel veranderingen zijn geweest in de korte periode tussen 1960 tot 2009.
Eerste verschil
Het eerste, echt allereerste dat je opvalt, is de vormgeving van de beginjaren 60. De lampen, de stoelen, tafels, auto’s, de vlinderbrillen voor de vrouwen en de zware hoornen brillen voor de mannen, de kapsels (mannen en vrouwen) en natuurlijk de kleren en dan vooral de vrouwenkleren. De mannen op kantoor hebben allemaal dezelfde pakken aan, die zijn in de afgelopen 50 jaar niet heel veel veranderd. Maar de vrouwenkleren, tja, de actrices uit de serie vermelden in interviews dat ze allemaal op hun moeder leken, of op hun aunt Lily: corsetten, puntige bh’s, pettycoats, jurken die hun figuur doen uitkomen, krulsets voor heur haren. Het zijn niet spectaculaire verschillen met onze tijd: we hadden ze verwacht en herinneren ze ook, maar het zijn wel tekenen, signifiers, die de tijd markeren: begin jaren 60. Niet later en niet eerder.
Tweede verschil
Roken, altijd en overal
Als een tweede symptoom van deze breuk tussen toen en nu valt het roken op. Er wordt voortdurend gerookt in Mad Men en waarschijnlijk ook in de jaren 50 en 60. Bijna iedereen rookt en bij elke gelegenheid. Voor de sex, na de sex (die overigens nooit expliciet in beeld wordt gebracht, passend met de kuise publieke mores van begin jaren ‘60), tijdens eten, in de trein, in het vliegtuig (en inderdaad kun je in vliegtuigen nog steeds de signaallampjes zien: ‘roken verboden’, wat impliceert dat er ook momenten zijn dat roken toegestaan is geweest. Ik kan me dat met de beste wil van de wereld niet herinneren en toch moet het gebeurd zijn!).
De dokter steekt er nog eentje op
De meest beruchte rookscene in Mad Men, is die waarbij Don’s secretaresse, Peggy Olson, een gynaecologisch onderzoek krijgt, en de dokter vlak voor hij in haar kruis kijkt nog een trekje van zijn sigaret neemt.
Ik betrap me, bij het zien van al die rookscènes, op een gevoel van vervreemding: hoe kan het dat die mensen, onze jongere zelven, dat roken niet als een afwijking en een smerige bovendien vonden. Ondanks het feit dat ik geregeld kan genieten van een sigaar, vind ik binnenroken gewoon smerig. Dat is dus in mijzelf veranderd binnen circa 10, 15 jaar. Wat meer is er in die tijd veranderd?
Derde verschil
Drank op kantoor
Nou, bijvoorbeeld de drank, als derde symptoom van verandering tussen toen en nu. Het is goed mogelijk dat er nu nog ergens enclaves zijn waar overvloedig sterkedrank of drugsgebruik op de werkvloer bon ton is. Maar niet in mijn omgeving. Sinds de periode van Mad Men is er waarschijnlijk een versobering in onze cultuur opgetreden. Als nu Yuri van Gelder toegeeft cocaïne op een feestje gebruikt te hebben, is het niet alleen met zijn sportieve carrière afgelopen, maar wordt hij ook uit zijn baan als sergeant gegooid. Vergelijk dat eens met de enorme hoeveelheden drank die al ’s morgens vroeg naar binnen wordt gewerkt in Mad Men. En het ziet er naar uit dat deze weergave een behoorlijk correcte weergave van de advertising wereld van de zestiger jaren is geweest: martini-lunches, goed gevulde dranktafels, secretaresses die zorgen voor ijs, waar ze nu voor koffie en thee zorgen…
“Shall we drink before the meeting or after” zegt Salvatore Romano tegen Don Draper, “or both?”
En Roger Sterling tegen Don Draper, die juist twee grote glazen vol schenkt:
“I bet that daily friendship with that bottle attracks more people to advertising than any salary you could dream of.”
Vierde verschil
Als vierde symptoom van de breuk tussen toen en nu is de omgang met technologie:
“Now, try not to be overwhelmed by all this technology, it looks complicated, but the men who designed it made it simply enough for women to use”,
Technologie van de jaren '60
Joan Holloway
zegt de roodharige kantoorbitch, Joan Holloway, tegen Peggy Olson, de nieuwe secretaresse van Don Draper. Telefoon, intercom, typemachine. Het zijn apparaten steeds verder evolueren: van kleitabletten en postduiven via de drukpers van Gutenberg en de telegraaf van Marconi tot onze smartphones en laptops en printing on demand. Maar deze machine-evolutie is op zich niet vervreemdend: ook de Mad Men gebruiken hun apparaten net als wij: als hulpmiddelen en als statussymbolen en ook zij konden zich net als wij bij tijd en wijle overweldigd voelen door de enorme mogelijkheden ervan, of verward door onze beperktheid.
Vijfde en laatste verschil
En ten diepste is in Mad Men het verschil tussen toen en nu niet zozeer een verschil in technologie, maar de manier waarop met die technologie de verschillen tussen man en vrouw uitgespeeld worden. Ik citeerde hierboven al Joan Holloway: “de mannen die deze apparaten ontwierpen hebben het eenvoudig genoeg gemaakt voor ons vrouwen om het te kunnen gebruiken…” En dat brengt me bij het vijfde symptoom: de relaties tussen de sexen. Natuurlijk weten we van de vrouwenemancipatie, van de verschillende golven erin, van de strijd om vrouwenkiesrecht en de pogingen om een samenleving te ontwerpen die gebaseerd is op een gelijkwaardige relatie tussen mannen en vrouwen. Eén van de vooronderstellingen van deze emancipatiestrijd is de zusterschap van de vrouwen. En dus is het een schok om de reactie van de vrouwen te zien op de aanwezigheid van een gescheiden vrouw, een zuster, in hun midden: een bedreiging van hun relaties en hun levens.
Don Draper belt de psychiater van zijn vrouw
Maar nog schokkender dan de openlijke vijandschap ten opzichte van de gescheiden vrouw is de ongelijke relatie tussen mannen en vrouwen. De vrouw staat onder curatele van de man. Dit is voortdurend zichtbaar, maar op een bijzonder schrijnende manier in de schijnbaar achteloze manier waarop Don Draper informatie vraagt en krijgt van de psychiater van zijn vrouw over haar conditie. De manier waarop dat gebeurt is eerder een beschrijving van de relatie tussen ouder en kind of vader en dochter, dan de relatie tussen gelijkwaardige partners, man en vrouw.
Je vermoedt dat de makers van de serie dit extremer aanzetten dan het in die tijd gebeurd is, maar eigendomswetten en stemrecht zijn tot in de 20ste eeuw getuigen van deze ongelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen. Dit ondanks het feit dat sommige vrouwen in de serie, zoals Rachel Menken, de luxe bezitten zich onafhankelijk op te kunnen stellen.
Ondanks het gepraat over glazen plafonds voor vrouwen in het management tegenwoordig en over ongelijke beloning tussen mannen en vrouwen, is er toch ook op dit gebied veel veranderd en, ofschoon ik het als man waarschijnlijk niet mag zeggen, verbeterd.
Besluit
Het benoemen van de verschillen die in de afgelopen 50 jaar zijn opgetreden laat iets zien over de vreemdheid van de tijd: ondanks dat je er voortdurend bovenop zit en elk moment bewust meemaakt, ofschoon sommigen onder ons delen van deze periode minder of juist veel meer bewust meegemaakt hebben, zoals Simon Vinkenoog, verandert onze cultuur zich onmerkbaar en pas bij stilstaan en achterom kijken zie je deze veranderingen. We zitten te dicht op onze wereld, op onze cultuur, op onze eigen levens, om die gelijdelijke erosie te zien. Door een serie als Mad Men worden we op de veranderingen geattendeerd.
En waarschijnlijk zullen we Mad Men over een tiental jaren weer herkennen als typisch voor de eerste decade van de 21ste eeuw.
]]>
ich wil gotes geswîgen.
Voor Eckhart heeft God een dubbele identiteit. Aan de ene kant is hij kenbaar, want hij is mens geworden en heeft liefgehad en geleden onder ons. In het grote gebod (Heb God lief boven alles en je naaste als jezelf) is hij als het ware nog steeds onder ons. Vleeswording wordt dat genoemd.
Maar Eckhart ziet ook een andere kant van God: een onkenbare kant, een godheid die het ondoorgrondelijke en onbeweeglijke Ene is, waar alles uit voortkomt. Deze godheid noemt hij een-zaam of Ein-oede: onbebouwd, mensenloos gebied, woestenij. Deze godheid is onkenbaar, een woestijn. Hierin worden we herinnerd aan de profeten en kluizenaars, aan Johannes de Doper en Mohammed, die in de woestijn, in het levenloze, naar het leven zochten.
Wat heeft deze religieuze gedachte van doen met de creatieve klasse van de titel dezes blogs? Met docenten beeldende kunst en vormgeving, met kunstenaars, grafisch ontwerpers, illustratoren, animatoren, websdesigners en interieurarchitecten? Wat heeft dit te maken met de seculiere ontwerpen en kunstwerken die door deze creatieve klasse trots getoond worden, als meesterproeven en visitekaartjes aan de wereld?
Een paar jaar geleden heeft het lectoraat Kunst en Reflectie van ArtEZ in samenwerking met VU podium een symposium georganiseerd met als titel ‘Kunst als morele vrijplaats’. In dit symposium is de vraag gesteld naar de grenzendoorbrekende functie van de hedendaagse kunst: “De hedendaagse kunst wil grenzen verleggen, ontregelen, taboes doorbreken, heilige huisjes omver trappen…” In het interessante debat waren verschillende mensen met elkaar in gesprek, onder andere de theater regisseur Gerrit Jan Reinders en het Christen Unie Tweede kamerlid Arie Slob. Deze laatste stelde als reactie op de voorbeelden die aangedragen werden van taboe-doorbrekende kunsten dat in de kunst niet alles mag. Hij stelde dat de gelovige in zijn geloof in God niet beledigd mag worden. Vloeken, pornografie, besmeuren van heilige symbolen: het zijn zaken die door de politiek verboden zouden moeten worden. Hij merkte verder op dat de kunst nu juist een plek is die door de meerderheid van de politieke deelnemers de hand boven het hoofd gehouden wordt, alsof ze onaantastbaar is. In de kunst mag alles wat elders niet mag en er is in Nederland geen discussie mogelijk over deze vrijplaats, was zijn stelling. Eigenlijk moet de kunst zelfbeheersing betrachten en moet de maatschappij van te voren al een aantal grenzen opstellen waar kunst en ontwerpen zich aan moeten houden.
In de discussie over de RVU serie ‘God bestaat niet’ van Rob Muntz en Jan van de Wint, herhaalt Arie Slob deze twee stellingen: De serie moet verboden worden, want ze beledigt de gelovigen.
De opvatting van het Christen Unie kamerlid zijn niet zo gemakkelijk tegenover die van de Laatmiddeleeuwse mysticus te plaatsen, omdat Slob uitgaat van zijn persoonlijke relatie met God en Eckhart het heeft over de godheid, een bijna onpersoonlijke relatie. Maar de onderscheiding van Meister Eckhart tussen de kenbare God en de onkenbare godheid is wel bruikbaar: Juist omdat er een deel van god fundamenteel zwijgt en onkenbaar is, is er ruimte voor onderzoek, ruimte voor menselijke vrijheid.
Als deze ruimte van te voren ingedamd wordt, zoals Arie Slob dat voorstaat, dan impliceert dat, dat hij weet wat de godheid en wie God is. De opvatting van Eckhart levert ruimte, niet alleen voor de kunst overigens, om de woestenij in te trekken om grenzen te overschrijden en taboes te doorbreken en door deze ontdekkingstocht een dialoog met elkaar aan te gaan over welke grenzen nu nuttig zijn en welke niet.
Wetende onwetendheid (de docta ignorantia van Cusanus, een andere Laatmiddeleeuwer) leert ons tolerantie ten opzichte van andere meningen en overtuigingen. We weten niet welke grenzen nuttig zijn en welke schadelijk als we ze niet onderzoeken. De tolerantie heeft dus een speelterrein nodig om zichzelf verder te ontwikkelen en sinds de Romantiek is de kunst bij uitstek dat speelterrein. In muziek en toneel, in schilderkunst en literatuur is steeds weer geprobeerd te onderzoeken wat leven maakt en wat doodt. Dit is natuurlijk geen opdracht, want dan wordt de kunst moralistisch. Dit is vrijheid die dialoog oproept.
De laatste tijd hoor en lees je veel over de creative class, de klasse van mensen die in creatieve beroepen de maatschappelijke ontwikkelingen aanjaagt en dus ook de economie voortstuwt. De hierboven beschreven functie van de kunst, als de speeltuin van de vrijheid, waarin luchtigjes en ernstig met de vragen van leven en dood gestoeid wordt, is mijns inziens niet een meer fundamentele, maar dé fundamentele verantwoordelijkheid van de creative class. En daarom mag de samenleving, van Nederland en van de wereld, blij zijn met voortdurend nieuwe lichtingen kunstenaars en ontwerpers.
]]>
Even geleden is er een gebeurtenis in Zwolle geweest waarbij vele mensen met hetelucht ballonnen vervoerd werden: een “ballonevenement” of “ballonspectakel” werd dit genoemd. Dit werd gesponsord door de accountantsfirma Countus, die er dit over op hun website gezet hebben:
“Countus heeft, als hoofdsponsor, haar naam verbonden aan het grootste ballonevenement uit de regio van Zwolle. Het spektakel, voorheen ballonfiësta Zwolle genoemd, heet met ingang van dit jaar Countus Ballonspektakel. Van woensdag 18 juni tot en met zaterdag 21 juni 2008 werd het luchtruim van Zwolle dagelijks gevuld met zo’n 100 luchtballonnen, waaronder diverse Special Shapes. Daarnaast waren er tal van activiteiten die het geheel tot een waar spektakel maakten. Wij kijken met veel plezier terug op dit evenement, waar zowel onze klanten als de vele overige bezoekers zich uitstekend vermaakt hebben.”
Naast Countus waren er diverse andere bedrijven en organisaties die een een deel van deze gebeurtenis gesponsord hebben. Ook de gemeente Zwolle heeft dit gedaan. Countus meldt elders op zijn site dat ze diverse activiteiten sponsorren (of is het sponsoren?) in de regio waar ze zitten omdat hij het van belang vindt “zijn betrokkenheid te tonen”. Maar ook melden ze op hun site dat ze vooral sportevenementen willen steunen, vanwege de associatie tussen de atletische inspanningen en de accountancy-prestaties. Hierbij is de sport dus een metafoor voor de inspanningen van de accountant. Ik vermoed dat ze het ballonfeest niet als een sportief evenement zien, dus daar zal het toch vooral om iets anders gaan. Gezien hun verslag van het Zwolse ballonfeest, is het doel van déze sponsoring toch vooral het vermaak van hun klanten en het scheppen van naamsbekendheid.
Voor de gemeente Zwolle had het sponsorren een iets ander doel dan slechts het vermaak van hun gasten, waarvan uw schrijver er één mocht zijn: Ze koppelden het aan hun plannen om om de creatieve industrie in Zwolle te versterken.
Vòòrdat hún gasten de lucht in gingen hoorden ze een aantal verhalen over geslaagde innovaties, bijvoorbeeld over een project om de lucht op scholen te verbeteren. En ook Carry Abbenhues, gedeputeerde economie van de provincie Overijssel, hield nog een spreekbeurt over het nut van de cratieve economie en over haar ambities om Overijssel in de top van de de innovatieve regio’s te laten belanden.
De metafoor die voor Zwolle in de ballonvaart zit, dat is duidelijk, is het stijgen naar grote hoogten, en niet zozeer het verspillen van energie of het ondersteunen van de global warming, hoe lovenswaard die doelen op zich ook mogen zijn. Nu lijkt het een beetje of ik erg zuinig en calvinistisch reageer op dit festijn. Dat is ook niet de bedoeling want ik ben de gemeente Zwolle wel dankbaar voor de uitnodiging, maar ik was ook wat sceptisch: de uitnodiging had voor mij een groot sybaritisch karakter. Het opstijg-veld lag achter het provinciehuis en was afgezoomd met hekken, zodat het niet-uitgenodigde publiek gescheiden was van de gasten. Deze genodigden werden in de tenten aan de achterzijde van het veld gefêteerd met barbeque en drank.
Dus ik had al visioenen van lallende ballonvaarders, die lege flessen champagne naar het toegestroomde publiek smeten. Zo feestelijk is het gelukkig niet geworden. Maar terwijl het concept van ‘onverdiende genade’ voor mij altijd iets feestelijks heeft gehouden, bleef voor mij aan deze gebeurtenis toch iets kleven van overbodige luxe, het is tenslotte gemeenschapsgeld wat hier opgestookt werd.
Nu ja, deze ambivalentie zal altijd wel zitten aan het uitgeven van publieke gelden voor zaken die niet direct met de noodzakelijke levensbehoeften van de burgers te maken te hebben. Ik beschouw deze blog dan maar als een afbetaling voor het genotene, een inlossen van de gemeenschapsschuld.
Het opstijgen was voor mij een nieuwe ervaring. Ik had me er veel van voorgesteld, maar gek genoeg viel het mij op het belangrijkste aspect, het vliegen, nogal tegen. Ik had namelijk gedacht dit nogal spectaculair te vinden, ongeveer wat de pubers van een achtbaan moeten vinden. Maar het opstijgen ging zo rustig, dat ik mij nauwelijks realiseerde te vliegen. Ik dacht wel iets van: “O, daar ligt Zwolle” en “hé, daar gaat een treintje”, alsof ik een miniatuurwereld bekeek of Google Earth, in plaats van dat ik opgetild was boven de wereld.
Er waren wel twee aspecten aan die ik niet verwacht had. De eerste was het opblazen van de ballonnen. Het opblazen van die grote textielen zakken was erg indrukwekkend, en de menselijke rol erbij leek me slechts assisterend. Grote, ante-deluviale monsters vulden zich met lucht, alsof de botten van het Dorre Beenderendal (‘them dry bones’) zich met vlees gingen bekleden. De mensen om hen en onder hen tolereerden ze vorstelijk, en eenmaal gevuld, trokken ze zich niets meer aan van de zwaartekracht en dreven langszaam weg.
Het tweede interessante aspect was de schoonheid van het uitzicht. Dat had ik wel kunnen verwachten, maar overviel me onverwacht. Bij het zien van deze zonsondergang en het rustige, statige drijven van de ballonnen boven de oude Vecht, blijkt dat het ballonvliegen als metafoor voor onthechting, hoe voor de hand liggend en clichématig ook, mij toch bij de keel greep. Even maar, gelukkig, want al te veel emotie is niet goed voor een mens. De techniek, het razen van de brander, de geluiden van de mand, de luide contacten via mobilofoons met de grondtroepen, haalden me gelukkig snel uit deze metafoor en bepaalden me weer bij het belang van de techniek voor ons aardse bestaan.
Ik weet niet of de gemeente Zwolle déze metafoor, de statige ontheffing aan het daaglijks leven, bedoelde met het ballonfestijn. Misschien hadden ze dan beter een raket naar de Maan of Mars moeten afschieten, waarmee dan niet het majestueus drijven, maar meer het driftmatig presteren: hoger!, steeds hoger!, op de voorgrond zou treden. Maar in ieder geval heb ik nu eens een ballonvaart meegemaakt, dat hebben ze dan wel voor elkaar gekregen en kan ik dat afschrijven van de lijst van dingen die ik nog moet doen. Eens even kijken wat er nog meer op staat:
231) Een weblog beginnen
232) Ballonvaren
233) Naar de Maan,
234) De K2 beklimmen,
235) Levend ervan afkomen,
236) De Rijn langs fietsen,
237) Het doel van het bestaan vinden
238) …
Nou, misschien eerst maar even weer aan den arbeid.
]]>
Er zijn de laatste tijd een aantal ontwikkelingen op gebied van de creative economy in Zwolle aan de hand, die in ieder geval gedeeltelijk terug te voeren zijn op de verhuizing van de kunstacademie van Kampen naar Zwolle.
In Kampen was de kunstacademie, de CABK, die momenteel deel uit maakt van ArtEZ hogeschool voor de kunsten, een kloosterachtige instelling. Dat was in elk geval de bedoeling van de stichters geweest en zo heeft het ook uitgepakt. Het kloosterachtige van de academie zat hem niet in het christelijke, hoewel dat wellicht op de achtergrond een beetje meegespeeld heeft. De stichters kregen in de jaren ‘70 van de vorige eeuw een cadeautje in de schoot geworpen: een aantal leegstaande kazernekomplexen in Kampen. Deze waren vroeger van het Koninklijk Nederlands Indische Leger geweest en daarna hadden die gebouwen dienst gedaan o.a. als kantoor voor de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders tijdens de verwezelijking van het Plan Lely.
Maar nu stonden die leeg en de stad Kampen zocht naar een andere bestemming. Via de toenmalige burgermeester werd contact gelegd met het Christelijk Cultureel Studiecentrum, dat toen net bezig was plannen te maken voor een kunstacademie met emanciperende doelstellingen voor het protestantse volksdeel, een volksdeel dat immers niet overmatig ruim bedeeld is met antennes voor beeldcultuur.
Toen duidelijk werd dat Kampen een reële optie was voor de kunstacademie (en overigens niet alleen de kunstacademie, maar ook een academie voor expressie door woord en gebaar en de academie voor journalistiek en de sociale academie) begon het ‘kloosterconcept’ langzamerhand een vorm te krijgen: omdat Kampen gespeend was van het culturele leven in de randstad, zouden de studenten buiten de muren van de academie niet verleid kunnen worden door wereldse genoegens. Ja, nog sterker: omdat er niets in Kampen te doen was, zouden de docenten de studenten helemaal kunnen vormen naar hun idealen: hard werken binnen de muren en veel excursies naar tentoonstellingen en steden die interessant genoeg voor hun vorming konden zijn.
Als gevolg hiervan vonden er nauwelijks wisselwerkingen tussen Kampen en de Academie plaats, enkele notoire uitzonderingen daargelaten: de themafeesten, de eindexamententoonstellingen, de ruzies tussen studenten en autochtonen, en de fameuze intocht van de koningin, welkom geheten door poorten en hoofden gemaakt door kunst-studenten.
Ook na de studie bleven er maar weinig kunstenaars en ontwerpers in Kampen wonen. De overgrote meerderheid trok weg, weg naar de randstad, naar Antwerpen, Berlijn en verder.
Met de komst naar Zwolle, naar het voormalige Sophia ziekenhuis, veranderde er veel. Niet alleen moesten er tal van logistieke problemen opgelost worden (de milieumaatregelen van de werkplaatsen werden in Kampen bijvoorbeeld gedoogd omdat ze toch zouden verhuizen, maar in Zwolle moesten de regels wel opgevolgd worden), maar ook nam de hoeveelheid beschikbare nuttige ruimte per student met de helft af. Hoezeer die maatregel ook begrijpbaar was (de hoeveelheid ruimte die de academie mag gebruiken heeft natuurlijk direct verband met de hoeveelheid geld die de samenleving hiervoor ter beschikking stelt), ze schotelde de academie grote problemen voor, die slechts met moeite op te lossen waren.
Maar de belangrijkste veranderingen lagen toch niet op dit organisatie-terrein. De verwachtingen van de Zwolse samenleving naar de mogelijkheden die de academie boodt en de veranderende inzichten van de directie & management van de academie, die een grotere nadruk legden op de communicatie van kunstenaars / vormgevers met de samenleving, zorgden voor een serie veranderingen die het karakter van het onderwijs ingrijpend aantastten. Er werden meer stages georganiseerd, maar er kwamen vooral meer projecten waarin het onderwijs samenwerkte met partijen uit Zwolle en omgeving, projecten met uitgeverij Waanders bijvoorbeeld en met de Isala ziekenhuizen.
Dat alles leverde vervolgens ook weer een ander idee op van de verantwoordelijkheid van de kunstacademie voor de samenleving. Tot dan toe werd die ongeveer als volgt geformuleerd: het opleiden van geschikte kunstenaars en ontwerpers en docenten CKV. Maar nu begonnen ook ideeën van de creatieve economie mee te spelen. De academie heeft een bepaalde hoeveelheid knowhow en die kan gebruikt worden om oudstudenten te blijven stimuleren in hun carrière, om een cultureel debat in de regio aan te zwengelen en om de creative class in de omgeving van de academie te helpen met hun éducation permanente.
Één van de projecten die de laatste tijd vanuit de academie op dit gebied zijn ontstaan is de zelfstandige stichting Het Instituut, een initiatief van Johan Wagenaar, docent van de afdeling Autonome beeldende kunst. Dit is een afdeling waar traditiegetrouw autonome kunstenaars worden opgeleid: schilders, beeldhouwers, keramisten, grafici, videokunstenaars, installatiekunstenaars, etc etc.
Dit is het soort van afdeling dat in de magere verbeeldingskracht van de politiek het eerste bezuinigd zou moeten worden. Er zijn veel te veel kunstenaars, zo luidt het gerucht in Den Haag. Ze teren op onze belastingeuro’s en we krijgen er hooguit een schilderijtje voor terug.
Het Instituut, dat oa bekostigd wordt door stad Zwolle en vooral de Provincie Overijssel en waarvan Johan Wagenaar de artistieke leiding heeft, gaat uit van een totaal andere opvatting over de rol van de kunstenaar in onze samenleving.
Het Instituut behandelt in afzonderlijke case studies maatschappelijke vraagstukken: grote infrastructurele vraagstukken, zoals de aanleg van nieuwe snelwegen, de ontwikkeling van de polikliniek van de toekomst en alternatieve vormen van toerisme. Deze vraagstukken worden in onze complexe samenleving vaak benaderd vanuit een beperkt aantal invalshoeken, die allemaal door experts ingebracht worden: een technische en wetenschappelijke benadering, een systematische benadering, die zelfs de gebruikers probeert te betrekken middels info-middagen en enquetes. Maar het nadeel van zo’n technocratische invalshoek, naast alle voordelen die het heeft, is dat er voortdurend de argwaan heerst dat niet alle mogelijke oplossingen bekeken worden, of misschien ook wel, dat niet alle mogelijke invalshoeken om naar het probleem te kijken worden meegenomen.
Het Instituut wil een bepaalde vraagstelling, bijvoorbeeld het aanpakken van de N340 in Overijssel tussen Zwolle en Ommen, niet alleen door teams van experts laten bekijken, maar hierop ook de aandacht van kunstenaars laten richten. Kunstenaars en vormgevers hebben namelijk de ingebakken neiging om vaststaande waarheden te wantrouwen en op eigen wijze nogmaals het wiel uit te vinden. Een wiel dat er dan net even anders uit zou kunnen gaan zien dan de bestaande wielen.
Een kunstenaar heeft niet voldoende technische kennis om bijvoorbeeld de genoemde N340 om te bouwen van een 80km tot een 100km weg en die weg bovendien veiliger te maken en ook nog de leefbaarheid van de omgeving te vergroten, maar hij kan wel de technische ingenieurs op andere ideeën brengen dan die ze al vanaf hun technische opleiding meegekregen hebben. Zo’n interdisciplinair team wordt door het Instituut samengesteld. Uit de infokrant Grid#00:
‘Vanaf het eerste uur zijn de creatieven in de teams vertegenwoordigd en krijgen de scheppende kunsten een gelijkwaardige plaats naast de sociale- en ontwerpdisciplines. Vooral kunstenaars zijn in staat om in schijnbaar vastgelopen zaken nieuwe invalshoeken te ontdekken.‘
Op de ‘launch’ van het Instituut, op vrijdag 4 april, die gehouden werd in de kringloopwinkel van Zwolle, werd door Annelies van der Horst van de provincie Overijssel een enthousiaste ondersteuning gegeven aan de hierboven beschreven wisselwerking tussen kunstenaars en technici. Zij maakte duidelijk dat er naast de aloude argwaan in de politiek jegens de kunstenaar als klaploper, ook een ander geluid te horen valt, een geluid dat spreekt over de kunstenaar als creatieve ondernemer, als lid van de creative class die als kunstenaar nuttig is voor de verdere ontwikkeling van de creative economy, van onze zeer complexe samenleving.
In de krant van het Instituut Grid#00 wordt op pagina 3 het volgende verteld over het eerste project, de N340 tussen Zwolle en Ommen:
‘Case
N340
Provincie Overijssel
Eveline Vermeulen – Projectleider case study N340
De eerste case study van het Instituut wordt in de inleiding van de nota Resultaten Nadere Verkenning N340 als volgt geïntroduceerd:
‘De provincie Overijssel wil de provinciale weg N340 tussen Zwolle en Ommen inrichten als een 100 km/uur stroomweg, de weg veiliger maken en de leefbaarheid vergroten. Deze opwaardering is nodig omdat de regionale bereikbaarheid de komende jaren verbeterd moet worden.’
Eerdere plannen voor de opwaardering van de provinciale weg zijn om uiteenlopende redenen verworpen. Nader onderzoek naar de verkeersintensiteit heeft uitgewezen dat de N340 een 2×2 (twee maal tweebaans) autoweg zou moeten worden. De richtlijnen voor de milieu effectrapportage schrijven voor dat verschillende tracéalternatieven moeten worden onderzocht.
Zo staat de zaak ervoor begin april 2008. Ongetwijfeld zullen er nog vele rapporten en nota’s geschreven worden over de provinciale weg om te komen tot een beredeneerde en verantwoorde Startnotitie N340; vanuit infrastructureel of ecologisch oogpunt gezien, vanuit de weggebruiker, de boer, de bewoner, vanuit de diverse betrokken bestuurlijke partners en belangenorganisaties.
Naast de pragmatische zaken die komen kijken bij een grootschalige ontwerpopdracht als de N340, is het nadrukkelijk de bedoeling van de provincie Overijssel om aandacht te besteden aan culturele aspecten van de gebiedsontwikkeling. De ‘opwaardering’ van een provinciale weg gaat niet alleen over het tracé, maar ook over het landschap met zijn specifieke cultuurhistorische waarden en geschiedenis. Naast structuren, bodemprofielen en schaalniveaus, gaat het ook over immateriële waarden van bepaalde plekken en verhalen, herinneringen.
De provincie Overijssel zoekt op dit punt contact met stichting het Oversticht en met het Instituut om een case study te wijden aan de N340. Aan het Instituut de taak de scheppende disciplines bij de ontwikkeling van de provinciale weg te betrekken.
Hoe kijken (jonge) beeldend kunstenaars en ontwerpers, (landschaps) architecten en talenten uit andere disciplines naar de weg Zwolle – Ommen? Zien zij een andere rol voor de ontwerper weggelegd, moet er meer poëzie, ritme en creativiteit in het proces? Welk landschap hebben zij voor ogen? Is dat utopisch, romantisch, platvloers, of beschouwen zij het voorbijglijdende landschap vooral als televisiebeelden? Plannen zij een stiltegebied om de rust en ruimte te eerbiedigen of wordt voorgesteld om een kartbaan aan te leggen op het noordelijke tracé om de oorverdovende stilte te doorbreken? Kunnen coloriet en abstractie, lijnvoering, beweging en geluid misschien ook een rol spelen in het ontwerp?
De komende tijd gaat het Instituut de case study N340 inrichten. Een interdisciplinair team wordt samengesteld, dat onder leiding van een aantal masters (professionals die een masterclass kunnen geven) en mogelijk een coach, ideeën en plannen gaat ontwikkelen voor de N340. Gezocht wordt nog naar een atelier achtige ruimte langs het tracé, waar het team zich kan terugtrekken voor een intensieve studieperiode. In deze ruimte kunnen workshops en lezingen plaatsvinden, gastsprekers worden ontvangen, presentaties worden gehouden en ervaringen worden uitgewisseld tussen gedreven deskundigen en oprukkende talenten. Be inspired.
Tot dusverre hebben de volgende masters hun medewerking toegezegd: choreograaf Hans van Manen, landschapsarchitecten Michael van Gessel en Katie Tedder en filosofe / dichter Renée van Riessen.’
De foto’s van het tracé van de N340 en van de choreograaf Hans van Manen komen uit Grid#00 en zijn eigendom van respectievelijk Michael van Gessel en Erwin Olaf.