Lijsten en lijstjes

Het eerste decennium van het 3e millennium is bijna voorbij en zo’n drempelgebeurtenis dient met respect behandeld te worden, ook al hebben we nog geen woord voor de afgelopen periode gevonden (de jaren nul?), toch gaan we op vol stoom door naar de volgende.

Rites de passage

Hubble-foto van een sterrenkraamkamer

Midwinterfeesten, het openen van de deuren van de tempel van de tweehoofdige god Janus, töfel’n in Salland, midwinterhoorn blazen in Twente, het schieten van vuurwerk (om de geesten in het oude jaar te laten), het drinken van champagne (met het klinken van de glazen tegen elkaar om zo de geesten uit de drank te weren) en het maken van goede-bedoelingen-lijstjes, het zijn allemaal symptomen van onze huiver bij het oversteken van zo’n drempel. Het helpt niet dat we voor elkaar de Verlichtings-kennis als een mantra opzeggen: dat zo’n drempel helemaal niet bestaat, dat de oeroude landbouw-ritmes gewoon het gevolg van toevallige kosmische constellaties zijn en plaatsvinden in een uiterst kleine uithoek van een kosmos zo enorm dat die geen moment stilstaat bij geboorte en dood van mensen, laat staan bij de overgang van het ene jaar of decennium naar het andere. Voor de kosmos, zo zegt de Verlichte mens, maakt een jaarcyclus niet uit, en de mens verbeeldt zich maar dat er een drempel is. En hoewel deze kennis de rituelen beziet als kinderspel, als overblijfsels uit een minder verlichte tijd, heeft ze ze niet kunnen afschaffen. Ironisch en met vertedering gaan we er mee door, maar we gaan er mee door.

Ik noemde net al een van de rituelen: het maken van goede-bedoelingen-lijstjes voor het komende jaar: wat zijn onze doelen: stoppen met roken? groener leven? meer sporten? zoeken naar een andere baan? Maar veel vaker komt een lijstje voor dat terugkijkt.: de beste … van het afgelopen jaar of decennium, waarbij op de puntjes van alles te vinden is: boeken, films, etc. Zowel de vooruit- als de terugkijklijstjes zijn primitieve en vaak vermakelijke pogingen om patronen te herkennen, om oriëntatiepunten in het landschap van de tijd op te stellen.

Scheppingsmythen als oriëntatiepunten

Daarin lijken ze op diverse scheppingsmythen, waarin ook zo’n oriëntatiepunt opgesteld wordt om orde te scheppen:

De levensboom in het midden van de Hof van Eden, uit: The Book of Genesis, illustrated by R. Crumb

De Levensboom in het midden van de Hof van Eden is maar één zo’n voorbeeld van zulke mythen, die heel vaak het volgende patroon hebben: de stamvader komt aan op een bepaalde plek en plant daar de totempaal, de wereldboom, de opgerichte steen, en dat is dan het midden van de wereld van waaruit het noorden, zuiden, oosten en westen zich ontvouwen. Zo’n centrum functioneert dus als een grid waarmee onze satelieten hun banen aan de hemel trekken. Scheppen is in deze betekenis ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten. De lijstjes met de beste boeken van het afgelopen decennium, met de meest indrukwekkende gebeurtenissen, met de meest interessante technologische vernieuwingen, met de mooiste films: het zijn orientatiepunten, bedoeld om een beetje zin te verlenen aan een verder anonieme voortgang van de tijd.

Lijstjes en lijstjes

Apps (niet van mijn iPhone...)

“2009 was het jaar van de Apps”, volgens WIRED, die een lezers-lijstje van de 20 meest favoriete iPhone apps opgesteld heeft. Op de lijst staan o.a. de Drop Box en Tweetie 2, maar ik moet beschaamd bekennen dat ik de overgrote meerderheid van hun favorieten niet eens ken (en ik heb momenteel meer dan 130 apps verzameld, waarvan ik er zo’n 30 standaard op mijn iPhone heb staan en er daarvan zo’n 13 geregeld gebruik: Bellen, Mail, Things, Facebook, Nu.nl, HuffPost, 1Password, Google, Agenda, Smulweb, WunderRadio, Trein en Kaarten (zo, heb ik ook een lijstje gemaakt)).
Bjørk, bij de Academy Awards 2001

Huffington Post heeft ook een aantal lijstjes gemaakt. Eigenlijk maakt HuffPost voortdurend lijstjes, daar zijn ze goed in. Arianna Huffington zelf maakte het lijstje van de 2009-zaken die ze wil vergeten, daarop staan dan uitspraken en gedragingen van Glenn Beck en intieme details van het leven van Tiger Woods. Een ander lijstje, samengesteld door lezers van Huffpost, is dat van de 10 meest inspirerende gebeurtenissen van het afgelopen decennium. Op 2 staat momenteel ‘het mirakel op de Hudson’, over de spectaculaire redding van een passagiersvliegtuig door piloot Sullenberger die een noodlanding op de Hudson river maakt. Een mooie lijst is de lijst van 12 Things That Became Obsolete (uit de mode) het afgelopen decennium, zoals de Handgeschreven Brief, de Krantenadvertentie, de Encyclopedie en het Telefoneren. De laatste lijst die ik noem (ze hebben er veel meer) zijn de mooiste jurken van het afgelopen decennium, met o.a. de zwanejurk van Bjørk, de inaugurele jurk van Michelle Obama en de uitdossing van Lady Gaga op de MTV awards 2009.
Afwijkende etenswaren

Next Nature heeft een lijstje van hun 10 meest interessante onderwerpen van het afgelopen jaar 2009 gemaakt: Favorite explorations of 2009. Zo komt daar langs op nummer 1: The comeback of the ugly fruits, over een EU regel die die het weer mogelijk maakt om lelijk groente en fruit op de kassen te leggen. Het blijkt (ik wist het niet, echt niet!) dat er een oudere EU regel was die verbood om afwijkend fruit of groente te verkopen. “Only the most perfect looking produce” mocht de supermarktschappen sieren. En op nummer 7 staat een andere favoriet van mij: Why are carrots orange? It’s political!
De 10 meest verwachte digitale spellen van het komende jaar. Een lijstje opgesteld door Boing Boing. Een mogelijk interessant spel is Scott Pilgrim van Ubisoft, gebaseerd op de comics van Bryan Lee O’Malley, een Canadese stripschrijver.
De kleine T-rex

De top 10 dinosaurus- en overige fossielvondsten van 2009. Een overzicht van National Geographic News. Op nummer 7 staat de enige waar ik van gehoord had: de vondst van de ‘mini-me’ van de T-rex, de Raptorex Kriegsteini van ca 125 miljoen jaar geleden uit Binnen Mongolië.
De beste muziek van het millenium tot dusver, volgens WIRED dan…
De Top-40 oudejaarsconferenties, gebaseerd op de absolute kijkcijfers, volgens dagblad Trouw van dinsdag 29 december. Wim Kan staat op nummer 1, 2, 3 en 4. Nummer 1 hield hij in 1976 met als titel: “Met de doofpot over de drempel”. Op de 40ste plaats staat een zekere Arie Koomen in 2008. Die heb ik zeker gemist.
De beste galeries van 2009, volgens het magazine Slate.
Athenaeum boekhandel in Amsterdam heeft een lijst op gesteld van diverse lijsten die andere publicisten hebben opgesteld met Beste Boeken van 2009.
De beste universiteiten, de academic ranking of world universities, van de wereld, opgesteld door de Chinese universiteit in Chongqing, die zelf niet op de lijst voorkomt. Geen enkele Aziatische universiteit komt overigens op deze top 10 voor: alleen de Ivy League universiteiten van de USA en de twee in Engeland: Oxford en Cambridge.
Lijstje van Phillip Niemeyer

Een heel fijn lijstje is opgesteld door Phillip Niemeyer, een graphic designer van NY art & design studio Double Triple en onlangs gepubliceerd in the New York Times. Hij heeft een grid gemaakt met horizontaal bovenaan de jaartallen van 2000 tot 2009 en vertikaal links een aantal thema’s, zoals Couple, Fad, Culture, Verb en Logo. Op de kruispunten van jaartal en thema staat dan een kernachtige beschrijving. De thema’s Verb en Logo doen denken aan het beroemde standaard onderwerp van Stephen Colbert: “and the Wørd is …”. Op het kruispunt van 2002 en Noun staat bijvoorbeeld Freedom fries: de belichaming van een anti-frans-sentiment (‘freedom fries’ in plaats van ‘french fries’), omdat de frog-eating-french niet enthousiast waren over de amerikaanse neiging Irak aan te vallen. En op de breuklijn van Maverick en 2003 staan de Dixie Chicks met hun beruchte uitspraak: ‘We’re ashamed the president is from Texas’. Jammer genoeg heeft dhr Niemeyer Sarah Palin niet opgenomen bij dit thema. En als laatste, bij Culture en 2009 staat Lady Gaga.
There Will Be Blood: "I am a sinner!"

De Aught-omatic, Slate’s interactieve lijst van de beste films van het afgelopen decennium, door hen de Aughties genoemd, oftewel de jaren nul (hoewel ze elders in hun magazine uitspreken niet te weten hoe deze periode te noemen). De aught-omatic is een lijst die afkomstig is uit een aantal andere lijsten, want Slate vraagt zich af of er een consensus is over zo’n lijst. Daartoe nemen ze andere lijsten en geven de films in volgorde punten: nummer 1 van een 50-beste-films-lijst krijgt 50 punten, nummer 2 krijgt 49, etc. Als een film in lijst A 31 punten heeft en in lijst B 20, dan krijgt hij in de Aught-omatic dus 51 punten. De film met de meeste punten staat in deze interactieve lijst dus op nummer 1. Time Out New York en Times Online in London zijn enkele van de lijsten die hun bijdrage leverden. Op maandag 29 december stond de Eternal Sunshine of the Spotless Mind van Michel Gondry op nummer 1 en There Will be Blood van Paul Thomas Anderson op nummer 2. Allebei films die het zeker verdienen. En om de waarde van deze nominering wat accent te geven ook nummer 50: ‘40-yeaur-old-virgin’. Nog interessant dat die überhaupt op de lijst kwam.
Boekomslag door Seth, auteur van o.a. Palooka-Ville

De 26 top culturele momenten van het afgelopen decennium, volgens het magazine Slate, een interessante en soms willekeurige opsomming, met onder andere: het gebruik van het f-woord in ‘Burn after Reading’ van de Coen brothers en het ontwerp van de boekomslag uit 2006 van The Portable Dorothy Parker.
De NRC heeft een hele serie onderwerpen over het beste en het slechtste van 2009, op gebied van kunst, politiek, de beste foto’s, het beste artikel volgens de lezers, etc etc.

Nou ja, eigenlijk kun je wel doorgaan: elk zichzelf respecterend dagblad en magazine heeft wel van zulke lijstjes, pogingen om de tijden te duiden. Meestal niet heel erg serieus te nemen en een bron van lol, tenminste voor degenen die daar gevoel voor hebben. Denk maar aan het beroemde lijstje van Jorge Louis Borges in `De analytische taal van John Wilkins’ (1952), waarin hij het Hemels emporium van welwillende kennis, een Chinese encyclopedie, citeert:

“Op die pagina’s uit een grijs verleden staat geschreven dat de dieren zijn te onderscheiden in

toebehorend aan de Keizer,
gebalsemd,
getemd,
speenvarkens,
zeemeerminnen,
fabeldieren,
zwerfhonden,
die welke in deze classificatie zijn opgenomen,
die welke tekeergaan als dwazen,
ontelbare,
die welke zijn getekend met een heel fijn kameelharen penseel,
enz.,
die welke net een vaas hebben gebroken,
die welke in de verte op vliegen lijken.”

Design-lijstje

Alice Rawstorn

Één van de meer belangrijkere en serieuzere lijstjes die ik tegenkwam op de interwebben is de poging van Alice Rawsthorn, de designcritica van o.a. de International Herald Tribune en de New York Times en een voormalige directeur van het designmuseum in London, om een overzicht te geven van de ontwikkelingen op het gebied van Design in de Aughties. Op 27 december heeft zij in de New York Times een lijst gegeven van het beste design van de afgelopen 10 jaar en heeft ze bovendien geprobeerd een analyse te geven van de onderliggende culturele bewegingen die deze lijst geproduceerd heeft.

Ze verdeelt het design van het afgelopen decennium in goede en niet-zo-goede ontwikkelingen en in nog openstaande uitdagingen.

De goede ontwikkeling is een verschuiving van een elitair design, gericht op Style en bedoeld voor “the pampered minority who already owned more than they needed or wanted, although only a few of them felt guilty about it”, naar een verantwoordelijk design, gericht op Sustainability, duurzaamheid. De tsunami aan veranderingen in de afgelopen 10 jaar op gebied van wetenschap en technologie, op het gebied van de economie en zijn crisis, het gebied van de ecologie en zijn crisis en op het gebied van de politiek en zijn crisis, hebben hun sporen nagelaten op het gebied van de design. En dat was een goed ding. Haar lijstje van goede voorbeelden bevat onder meer:

Soutward Circle

Toepassing van design op sociale projecten, zoals het project Southward Circle van de Britse social design group Participle. Participle is een ontwerpstudio in zuid Londen, die als missie-statement heeft: nieuwe soorten openbare diensten te scheppen. In hun Soutward Circle project proberen ze met een frisse blik te kijken naar ouder worden. Soutward Circle is een club voor iedereen boven de 50: “a membership organisation that helps people take care of household tasks, forge social connections and find new directions in life. Open to all, regardless of levels of need or income, Southwark Circle is a model of how future services might look across Britain.”
Toepassing van Industrial Design zoals dat van het Amerikaanse bureau IDEO
Verbijsterend sterke producten met een uitgekiend User Interface Software, zoals de iPhone, de iPod en de Wii.
De poldersofa van Hella Jongerius

Humanisering van de massaproducties door productontwerpers als de Nederlandse Hella Jongerius en de Duitse Konstantin Grcic
Hetzelfde doen op hun gebied grafisch ontwerpers als M/M in Paris, Graphic Thought Facility in London, norm in Zurich and Stefan Sagmeister in New York
En als laatste noemt zij de succesvolle pogingen van de infographic designers, bijvoorbeeld de amerikaanse software ontwerpers Ben Fry and Casey Reas om de enorme hoeveelheden data die de statistiek produceert voor ons mensen begrijpelijk te visualiseren.

De niet-zo-goede ontwikkeling is in feite terugval in het Style- en ontwerp-voor-de-elite-design dat volgens haar de tweede helft van de twintigste eeuw typeerde. Zij noemt deze ontwikkeling in de Aughties, het Design-Art fenomeen: het produceren van beperkte edities van dure (en vaak onpraktische) ontwerpen voor de mensen met een diepe beurs. Design met artistieke kwaliteiten, design dus dat dicht tegen kunst aanzat. Deze ontwikkeling bleek overigens ook twee positieve effecten te hebben: ten eerste konden sommige ontwerpers dit gebruiken als opstartpunt voor hun carriere, zoals de Nederlander Maarten Baas en ten tweede stimuleerde deze ontwikkeling de discussie over de kritische kwaliteiten van design, een discussie die door kon gaan ook toen de economische crisis de design-art bijna liet verdwijnen van de boodschappenlijstjes der winkelende massa’s.

En ten slotte eindigt ze met een aantal uitdagingen aan het design die in het eerste decennium van deze eeuw niet voldoende opgepakt werden:

Design moet nog veel meer duurzamer worden
Design moet nog veel meer doen aan het feit dat er nog steeds 90 procent van de mensen op aarde niet beschikken over de basisvoorzieningen om te leven.

Het 1 laptop per child project is al een goed en ambitieus, begin, maar het is nog maar een begin. En hetzelfde valt te zeggen over Cradle to Cradle design, hoewel mevrouw Rawstorn dit niet noemt. In de titel van haar artikel, Trying to be responsible and cutting edge, too, geeft ze in feite al een naam voor de ambities die ze aan Design mee wil geven.

Bescheiden kritiek

Eigenlijk ben ik het hartgrondig eens met de teneur van haar artikel. Design dient in principe dienend te zijn aan de humanisering van de mensheid, het is een voortzetting van het Verlichtingsproject, gecombineerd met de kritiek op de intellectuele eenzijdigheid van deze culturele beweging. Maar hier ligt ook tegelijk mijn bescheiden kritiek op mevrouw Rawstorn: ze legt niet uit (of heeft daar binnen de beperkte grenzen van de New York Times geen ruimte voor) waarom Design deze humaniseringsopdracht heeft, en wat überhaupt de grenzen van deze opdracht zouden zijn. In het bovenstaande heb ik als doel van de scheppingsmythen genoemd: het maken van een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten, zodat we de weg naar huis terug kunnen vinden. In feite is dat de opdracht aan de hele mensheid. Wat maakt dat Design daar beter geschikt voor is, of dat Design daar bij uitstek geschikt voor zou zijn?

Design houdt zich bezig met vormgeving van cultuur, dienstbaar aan de mensheid. Vormgeving en dienstbaarheid. Dat zijn de twee funderende componenten van uiteenlopende richtingen als Modevormgeving, Communicatie vormgeving, Productontwerpen en Interieurarchitectuur. Om dit uit te oefenen is creativiteit nodig. En dat is hierboven, bij de scheppingsmythen, gedefinieerd als “ordenen, scheiden van boven en onder, links en rechts, water en land, licht en donker, allemaal met als doel een bewoonbare aarde met herkenbare oriëntatiepunten”.

Conclusie

De lijst van mevrouw Rawstorn is een serieuze poging tot duiding van onze tijd en tot het formuleren van onze opdracht voor de komende tijd. Het is nog niet voldoende en, waarschijnlijk vanwege de te korte tijd die ze bestrijkt, de eerste 10 jaar van onze eeuw, nog niet diepgravend genoeg om voldoende energie te geven aan Design als een maatschappij-vernieuwende kracht. Maar ze wijst wel in de goede richting.

Een belangrijke aanvulling op de uitdagingen die ze voor Design voorziet, is de verantwoordelijkheid die ontwerpers hebben voor de communicatie krachten die ons ontsloten zijn in het tijdperk van het internet. De Koningin der Nederlanden klaagt er in haar Kersttoespraak over dat de digitale middelen de mensen een schijn-toegang tot elkaar geven en een echte communicatie en conversatie uit de weg gaan. Ik vermoed dat zij teveel gefixeerd is op de aanslag die op haar leven, en dat van haar familie, gepleegd is op afgelopen Koninginnedag door Karst T, een persoon die er inderdaad waarschijnlijk een verwrongen beeld van de werkelijkheid op na hield vanachter zijn computer. Dit is een uitzondering, want er zijn erg veel voorbeelden te vinden van echte communicatie en echte emotie-uitwisseling middels de hedendaagse technieken. Maar hier wordt wel de opgave van de hedendaagse communication designer zichtbaar: de iPhone is superieur voor wat betreft het bedieningsgemak, maar het is nog maar een eerste stap naar nog betere intuitieve communicatietechnieken. Mensen kunnen erg eenzaam zijn, autisme-achtig onvermogen om emotie in andere mensen te interpreteren komt veel te veel voor. Nationalistische, wereldbeschouwelijke en religieuze vooroordelen maken mensen blind voor inzichten van de andere kant van de grens. Hier is veel werk te doen en liggen grote emotionele beloningen te wachten voor degenen die dit oppakken:

een blijvend bewoonbare aarde.