Ramshoorns & rode vlaggen

In de Moby Dick, schrijft Herman Melville over oneindigheden die door de zee verbeeld worden en over de miserabele mens die bang is voor deze oneindigheden:

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore? But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”
Pagina 89, The Lee Shore.

Een paar weken geleden vond er een merkwaardige gebeurtenis plaats op de IJsselbrug te Kampen. Bij het fietsen over de IJsselkade in de richting van de brug konden voorbijgangers een trompet of ander krachtig blaasinstrument horen blazen vanaf de overkant van de rivier. Op de brug naar IJsselmuiden en het NS station was de bron van dit geluid te zien: een paar dames van middelbare leeftijd, zeker niet trendy te noemen, stonden op één van de voetgangersplateaus op het midden van de brug. De ene had een grote rode vlag in de hand en de andere een hoorn van één of ander beest. De hoorn bracht het trompetachtige geluid voort. De dames bleven zeker hier een kwartier lang staan, het begin en einde gemarkeerd door het getoeter, onderwijl voortdurend zwaaiend met de rode vlag. Zowel de vlag als het getoeter was duidelijk gericht naar Kampen.
Helaas heb ik hen niet gevraagd naar hun redenen, omdat ik een trein moest halen. Maar omdat die vanwege een kapot treinstel niet kwam, kon ik hen vanaf het NS station het hele kwartier lang waarnemen.

Bij navraag, bleken deze dames vaker gezien te zijn op de brug, maar ik kon er op internet niets van vinden. Geen artikel in de plaatselijke Stentor, of in ieder geval niet voor zover ik kon vinden.
Wel komt het getoeter op een dieren-hoorn en zwaaien met een rode vlag vaker gezamenlijk voor: In de Stentor van 7 juni 2006 staat een artikel over rode vlaggen en ramshoorns in Oldebroek, een plaatsje een kilometer of 15 van Kampen verwijderd. Het artikel gaat over een kerkgenootschap aldaar dat de datum van 6-6-2006 aangrijpt om de samenleving te beschermen tegen het getal van het beest, 666. In deze datum komt het beest tot uiting, een beest dat zich overal in de samenleving op andere manier laat zien:

’God geeft ons het inzicht dat het nodig is om te bidden tegen de uitbreiding van de invloedssfeer van Satan’, legt een kerkganger uit. Het aanroepen van God is volgens haar dringend nodig, ‘want de invloed van de duisternis in onze samenleving is al groot. Denk alleen maar eens aan Pokémon en Harry Potter, of computerspellen met seks en geweld. Pas nog de oprichting van een pedofielenpartij, dat is toch van de gekke. Dat komt allemaal door de duisternis’.

En de manier om het beest, de satan, te bestrijden is het gebed, maar ook het blazen op een ramshoorn en het zwaaien met vlaggen: met rode vlaggen die het bloed van Christus symboliseren, maar ook met goudkleurige vlaggen, verwijzend naar de ‘heerlijkheid van God’. Het blazen op de ramshoorn is bedoeld om de duisternis te verdrijven. Deze hoorn, in de joodse traditie sjofar genoemd, wordt blijkbaar de laatste tijd ook in sommige christelijke kerken gebruikt, gezien de wikipedia-pagina sjofar:

‘Toch is de shofar geen exclusief Joods ritueel instrument meer. Vandaag de dag is de shofar ook terug te vinden in verschillende christelijke kerken. Het is o.a. een zeer krachtige ondersteuning tijdens aanbiddingssamenkomsten’.

Mijn vermoeden is nu dan ook, dat leden van deze kerk of een soortgelijke kerk, zo nu en dan op de brug gaan staan, tegenover Kampen, en proberen een soort van reinigingsritueel over de oude Hanzestad uit te voeren. Ongeveer zoals Jozua bij Jericho de ramshoorns gebruikte:

“2 De HEER zei tegen Jozua: ‘Ik lever Jericho met zijn koning en al zijn dappere helden aan je uit. 3 Jullie moeten om de stad trekken; alle weerbare mannen moeten eenmaal om de stad gaan, en dat zes dagen achter elkaar. 4 Er moeten zeven priesters met zeven ramshoorns voor de ark van het verbond uit gaan. Maar op de zevende dag moeten jullie zevenmaal om de stad trekken. De priesters moeten op de ramshoorns blazen, 5 en als het volk die hoort klinken moet het uitbarsten in luid geschreeuw. De muur van de stad zal dan instorten en iedereen zal de stad binnenklimmen vanaf de plaats waar hij zich bevindt.’”
(Joz 6: 2-5)

Volgens Paul Moyaert is godsdienst niet te begrijpen zonder een symboolgevoelig perspectief. Godsdienst, zo zegt hij in ‘Iconen en beeldverering’, is een symbolische praktijk. Er zijn twee manieren om symbolen en de menselijke zin voor symbolen te begrijpen. De eerste noemt hij de intellectualistische symbooltheorie en de andere de expressivistische symbooltheorie.
De intellectualistische symbooltheorie stelt in het algemeen, dat symbolen en symboolhandelingen, zoals het bovenstaande zwaaien van de vlag en blazen op de ramshoorn, eigenlijk een manipulatie is, gebaseerd op een verstandelijk weinig ontwikkelde kosmologie. In gewoon Nederlands: een symboolhandeling is een manipulatie van de werkelijkheid gebaseerd op een slecht of verkeerd begrip van die werkelijkheid. Symboolgevoeligheid is dus een mindere vorm van rationeel bewustzijn.
Hoe graag ik deze theorie ook los zou willen laten op de rituelen op de IJsselbrug, toch bevredigt dit niet geheel. Want hoewel er duidelijk symboolhandelingen zijn, zoals het bezweren van de goede stad Kampen met een rode vlag van Christus’ bloed en het verdrijven van de duisternis door het blazen op de ramshoorn, die getuigen van een mindere vorm van rationeel bewustzijn, er zijn ook rituelen en symbolen die wel degelijk ingrijpen in de werkelijkheid. Ik vermoed dat het nooit te bewijzen is of het IJsselbrug-ritueel effect heeft of zal hebben, een goed gebaar op zijn tijd, een handdruk, een omhelzing, een kus, een opgeheven middelvinger, een gebalde vuist, heeft wel degelijk effect op andere mensen en kan onmogelijk weggeredeneerd worden als een mindere vorm van rationeel bewustzijn.

De expressivistische symbooltheorie staat lijnrecht tegenover de intellectualistische. Symbolen en symboolhandelingen worden hier opgevat als een onherleidbare typisch menselijke vormgeving van betekenissen, voortkomend uit een grondvorm van de menselijke geest en niet iets voorbijgaands, bijvoorbeeld doordat de wetenschap zich ver genoeg ontwikkeld heeft om symbolen voor onzinnig te verklaren.

Een mooi voorbeeld om dit te illustreren is de astrologie. Astrologie is het gebruik om bepaalde menselijke karaktereigenschappen te verklaren vanuit de stand van de sterren en planeten ten tijde van de geboorte van de betreffende mens. Ik heb dit altijd als onzin en volksverlakkerij beschouwd. Vooral de wetenschap dat deze astrologie voortkomt uit een verouderde middeleeuwse kosmologie met Neo-platoonse trekken maakte mij helemaal overtuigd van de onzin en mensen die er in geloofden beoordeelde ik als een minder rationeel soort dan mijn eigen soort, zal ik maar zeggen. Ik ben echter in de laatste tijd wel wat minder overtuigd geraakt van dit heldere, maar harde oordeel. Het is niet dat ik de kosmologie van de astrologie nu plotseling wel acceptabel vindt: de planeten en sterren kunnen nog steeds geen enkele invloed op ons ondermaanse bestaan uitoefenen en de keten van causale verbanden die het firmament via de planeten op de samenstelling van de vier elementen op aarde uitoefent is nergens aan te tonen.
Waar ik door geraakt ben is niet zozeer de wederopstanding van de betoverde wereld (die in astrologie, of in de bezweringsrituelen van de dames op de IJsselbrug naar voren komt), maar de enorme onwetendheid van ons mensen. Wij weten ondanks deeltjes versnellers, atomair koken en supertelescopen nog steeds heel erg weinig. Dokters hanteren ondanks hun enorm toegenomen kennis nog steeds de trial-and-error methode, psychologen hanteren tastend hun persoonlijkheidscategorieën en ook de natuurwetenschappen weten vooral dat ze maar heel weinig weten. Ons past bescheidenheid in het licht van deze enorme zee van onkunde. En dat betekent niet dat we nu meteen astrologie moeten accepteren als vaststaande wetenschap. Maar wel dat we bepaalde astrologische begrippen kunnen gebruiken als manieren om ons karakter te beschrijven. Het is om het even of we de Jungiaanse categorieën gebruiken voor ons karakter (extravert, introvert), of dat we zeggen dat we een weegschaal zijn, of een leeuw. Gebruik wat werkt, zou ik zeggen. Ook al weten we dat de kosmologie erachter niet klopt. Of beter nog: omdat we weten dat de kosmologie van de vier elementen die door de hemellichamen beïnvloed wordt niet klopt, kunnen we de astrologische termen gebruiken als een grid, als kartografische elementen, om iets over ons verder ongrijpbare karakter te zeggen.

Ook bezwering van een stadje door het zwaaien van een vlag en het blazen op een sjofar zou je zo kunnen zien: we weten dat deze rituelen niets uithalen in de fysieke werkelijkheid. Maar we weten ook dat onze verwetenschappelijkte samenleving arm aan betekenis is. Met kunst en sportfestijnen proberen we die armoede op te vullen. En ongrijpbaar, onder de waarnemingshorizon door, zien we allerlei zaken die we al een paar eeuwen weggegooid hadden, zaken van de betoverde wereld, als het ware door de kieren van onze wereld heen terugkeren. Het lijkt wel of we in sprookjeswereld zijn, als we horen praten over het blazen van een ramshoorn tegen het getal 666, of het reinigen van de zonde van een stad door het zwaaien met een rode vlag. Of boekverbrandingen en rassenzuivering door de Nazis. En tegelijk weten we dat de mensen die dit doen met moderne techniek kunnen werken en weten van oorzaak en gevolg. De manier om hier mee om te gaan is ons te realiseren dat we maar heel weinig over onszelf, over de wereld en over God weten. De dames op de brug laten iets zien over wat er gebeurt als de intellectualistische symbooltheorie en het intellectualistische wereldbeeld gaat overheersen: dan grijpen mensen terug op iets irrationalistisch, als een dogma. Wij kunnen eigenlijk niet terug naar het poreuze ik waar de grenzen tussen onszelf en onze wereld niet zo helder liggen. Maar een wereld waarin schoonheid en lelijkheid helemaal een privézaak is, roept allerlei irrationele krachten naar boven. De dames op de brug zijn onschuldig wat dat betreft. De Nationaal-socialistische waanzin is een minder onschuldige vorm van deze irrationele krachten.

Ik weet niet goed hoe, maar ik pleit sterk voor bescheidenheid in onze omgang met onze wereld, met elkaar en met onszelf. Wij weten maar heel erg weinig.

“Glimpses do ye seem to see of that mortally intolerable truth; that all deep, earnest thinking is but the intrepid effort of the soul to keep the open independence of her sea; while the wildest winds of heaven and earth conspire to cast her on the treacherous, slavish shore?
But as in landlessness alone resides the highest truth, shoreless, indefinite as God – so, better is it to perish in that howling infinite, than be ingloriously dashed upon the lee, even if that were safety!”