Zie de mens
Het thema ecce homo is een bekend christelijk-religieus thema, dat graag gebruikt wordt door kunstenaars vanwege de algemeen menselijke betekenis ervan. Er zijn meer van dat soort thema’s, zoals bijvoorbeeld het piéta-thema: waarbij de oude moeder weent over haar veel te jong gestorven zoon. Michelangelo heeft dit laatste thema iets bewerkt, met een zeer jonge moeder: theologisch misschien correct, want het legt de nadruk op het jongzijn van Maria. Maar het is ook behoorlijk ambivalent: want Maria is zo niet alleen de moeder (ze moet zeker zo’n 45 jaar ouder dan Jezus zijn geweest toen Jezus stierf), maar veeleer een veel jonger zusje of zelfs zijn dochter een leeftijdsgenote: zijn vriendin? In ieder geval is de vorm van de piéta een vorm die kunstenaars vaak kunnen gebruiken om het verdriet en de radeloosheid van het bestaan weer te geven.
Ook ecce homo, zie de mens, is zo’n thema. De titel komt uit het lijdensverhaal, Johannes 19:5: Pilatus laat de massa kiezen wie er vrijgelaten mag worden, Jezus of Barabas de moordenaar. Hij toont Jezus aan het volk en zegt: Zie de mens. Jezus is net gemarteld, is geslagen en heeft een kroon van doornen op zijn hoofd.
Door vele kunstenaars is het beeld gebruikt om iets te zeggen over de condition humaine, vroeger vaak binnen de christelijke symboliek, zoals bijvoorbeeld Rembrandt dat deed in zijn grisaille uit 1634 Ecce Homo die hangt in The National Galery in London of zijn Rijksmuseum prent ‘Christus aan het volk getoont‘ uit 1655.
Maar vooral in de late 19e en de 20ste eeuw wordt het een kunstzinnig thema waarmee de kunstenaar iets probeert te zeggen over het lijden van de mensheid. Sommige kunstenaars, zoals James Ensor en ook Friedrich Nietzsche, gebruiken het als benaming van hun eigen zelfportret. Het komt dus nogal vaak voor en soms ook met veel schandaal omgeven, zoals Georg Grosz’ Ecce Homo, een serie prenten met kritiek op de verloedering van de moraal tijdens en na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland, uitgekomen in 1922. Deze serie werd in 1923 verboden en veroordeeld wegens belediging van de publieke moraal en een schandalige aanval op het Duitse leger. Grosz tekent in zijn prenten dikke Junkers, inhalige kapitalisten, hoeren, oorlogsinvaliden en magere, arme arbeiders.
De prent hiernaast is van Grosz, Dusk (Schemering), 1922. Acquarel uit “Ecce Homo”. Staatliche Museen zu Berlin – Preussischer Kulturbesitz, Kunstbibliothek, Berlin, Germany.
Nu is er blijkens een bericht in de Telegraaf van 20 juni 2008 weer ophef ontstaan over een kunstwerk dat dit van oorsprong christelijke thema gebruikt om iets over het menselijk bestaan te zeggen. De kop in de Telegraaf luidt: ‘Ophef over sexy Jezus’. Op de Zweedse engelstalige nieuwssite, The Local, is meer info te vinden over het schandaal. Het blijkt dat er in Örnsköldsvik, een plaats in Noord Zweden, een tentoonstelling gaat komen met als titel Ecce Homo, en dat een plaatselijke politicus, Lars Näslund, zijn ontslag heeft aangekondigd als protest tegen de homo-erotische afbeeldingen van Jezus in deze tentoonstelling.
Enig verder zoeken leverde meer informatie op over de te verwachte werken. De kunstenares in kwestie is de Zweedse fotografe Elisabeth Olson Wallin. Op haar website zijn de foto’s te zien van de werken die waarschijnlijk op de komende expositie getoond zullen worden. Uit de Zweedse biografie op haar website is op te maken dat ze al in 1998 een tentoonstelling heeft gemaakt met als titel ‘Ecce Homo’: Sveriges mest omdiskuterade fotoutställning, waaruit een een zekere trots straalt.
In het deel van haar site dat utställningar heet, staat tussen een aantal thema’s ook het Ecce Homo. In deze beelden wordt het thema van de mens weer opgenomen, maar nu uitdrukkelijk met homosexuele bijklanken. Er is in deze fotogalerij trouwens geen enkele afbeelding van het Ecce Homo in engere zin opgenomen: een afbeelding van Jezus met doornenkrans, getoond aan de massa die hem wil verscheuren. Het ziet er naar uit dat de kunstenares het hele leven van Jezus gebruikt als beeld voor de mens.
Er is bijvoorbeeld een Doop in de Jordaan, waarin een niet klein geschapen Jezus gedoopt wordt door een eveneens blote man. Er is ook een afbeelding van een zegenende Jezus omringt door allerlei leer-nichten, overigens zonder overduidelijke erotische betekenis. En er is een mooie afbeelding van een lesbisch paar dat bezocht wordt door een engel met een reageerbuisje.
Een afbeelding van het Laatste Avondmaal is zo te zien geen homo-erotisch werk: Jezus is hier als enige man omringt door allerlei vrouwen, sommige duidelijk als dames van plezier afgebeeld. Hierin is volgens goed bijbels gebruik de Zoon des mensen verbonden met Maria van Magdala in al haar gedaanten.
Wat er ook over het esthetisch niveau van het werk gezegd kan worden, ik heb alleen de website kunnen bekijken, de thema’s zijn niet controversiëler dan die van Georg Grosz. Het meest negatieve wat er over gezegd kan worden is, het feit dat dit soort beelden, en vooral het Laatste Avondmaal, al door heel veel kunstenaars is gebruikt. Maar veel interessanter dan deze bewerking van Elisabeth Olson Wallin is de klaarblijkelijke onverwoestbaare symbolische kracht van bijvoorbeeld het Ecce Homo.
Dat er in Noord Zweden ophef over de tentoonstelling is ontstaan, is duidelijk: de afgetreden politicus en de interessante smaak van de gemeenteraad, die de afbeelding van de Doop in de Jordaan (of eigenlijk in het zwembad) als ‘happy holidays’ kaart rondgestuurd heeft. Maar het thema is nergens uitgebeeld op een vernederende of mensonterende wijze. Het past volledig in de traditie van Rembrandt tot Grosz. De Zoon des mensen van deze fotografe is niet sexy, of in ieder geval niet meer sexy dan de gewone mens, waar hij een afbeelding van is, of, volgens Genesis, die een afbeelding van hem is.
Ophef, niet als opstootje of roddel, maar als verheffing, een manier om ons iets over onszelf te leren. En in dat geval is de titel van het artikel in de Telegraaf toch goed gevonden.
Leave a Comment