Juno of de Eeuwige wederkeer
Volgens Epicurus is ons hoogste doel in het leven het bereiken van volledige gemoedsrust. Angst voor de dood is de grootste bedreiging voor deze gemoedsrust. Om die angst te bestrijden houdt Epicurus ons voor, dat de dood door ons niet te ervaren is: als we leven bestaat de dood niet, en als we dood zijn hebben we geen weet meer van het leven. Dit lijkt een beetje op mijn tandarts-overlevings-strategie: ‘Pijn is slechts een signaal in ons zenuwstelsel, lading-schietende axonen, en heeft geen effect op mij. Ik hoef dus niet bang te zijn voor het janken van die glimmende boor, die veel te snel dichterbij komt …’
De ultieme uitbanning van de dood en dus van de vergankelijkheid vinden we in de fascinerende wereld van de games. Games op speciale consoles, op telefoons, op internet, alleen of samen met duizenden anderen in MMORGs (Multiple Massive Online Role Playing Games): in al deze games is de dood en de vergankelijkheid afwezig, want je kunt altijd opnieuw beginnen. De kosten voor dit opnieuw beginnen worden niet betaald in de game zelf, maar IRL (In Real Life): je moet meer betalen, of het kost je meer tijd om opnieuw te beginnen.
Er zijn wel pogingen gedaan om spellen te ontwikkelen die deze vergankelijkheid bieden, maar dat is in mijn optiek tot nu toe schijn: Karakters kunnen altijd from scratch weer opgebouwd worden. Er is de wereld van de gaming dus alleen ontwikkeling in de gamer zelf en niet in de games die hij speelt. In de game is de eeuwige wederkeer, zoals de landbouwsamenlevingen die ervaren in de voortgang der seizoenen, de maatstaf, en niet de tragiek van de aftakelende held, of van de eeuwig verspilde kansen.
De installatie ‘Haiku de kunst van het nu’, van Madelon Hooijkaas combineert deze twee verschillende ervaringen. De eerste ervaring is die van de onvermijdelijke voortgang van de seizoenen: winter, lente, zomer, herfst, winter, lente…
Het is een kosmisch wiel dat dreunend, krakend, soms haperend, maar altijd majestueus doorwentelt. Het is een tijdloze ervaring, want de nadruk ligt op de herhaling temidden van de verschillen.
De andere ervaring in haar werk is die van de veranderingen, van de voortgang van de tijd, de vergankelijkheid. Deze ervaring is er eentje, tenminste in mijn beleving van haar werk, van weemoed, van dingen die voorbijgaan. Juist de eeuwigheid van de kosmische voortgang maakt de weemoed van de haikus dieper.
In de film Juno, die in de laatste Oscar uitreikingen vier keer genomineerd werd maar net geen prijs won, wordt ook gespeeld met deze twee ervaringen. De film bestaat namelijk uit vier segmenten: Herfst, Winter, Lente en Zomer, en gaat over volwassen worden.
Het blijvende en het voorbijgaande.
Juno is een vrolijkmakende film. Niet in de laatste plaats vanwege de gevatte dialogen. Dat begint al met de openingsscène, waar de heldin, Juno, in de plaatselijke apotheek voor de derde keer een zwangerschapstest koopt, en door de apotheker (de Office US acteur ‘Dwight’, Rainn Wilson), wordt aangesproken met ‘Fertile Myrtle’, die niet moet ontkennen dat ze zwanger is, en die door Juno op zijn plaats wordt gezet met ‘Silencio, old man’. De taal is de taal van de blanke amerikaanse jeugd en de dialogen en beelden worden ondersteund door muziek van oa Antsy Pants, Moldy Peaches en Kimya Dawson: door mijn zoons steevast met ‘Hippie muziek’ weggezet.
Naast deze elementen is het vooral de actrice Ellen Page die de show steelt. In ‘Hard Candy’ speelde ze al een ijzersterke rol: die van Roodkapje uit de Grimm sprookjes. Laat je niet door het woord ’sprookjes’ in slaap sussen: de Grimm collectie is geen verzameling lieve verhaaltjes, die je voor het slapengaan kunt voorlezen aan het zoete kroost. Nee, het gaat over gruwelijke familieomstandigheden, over eerwraak, zelfmoordterroristen, slavenarbeid, verminkingen, alles wat de Rechten van de Mens met de voeten vertreedt kun je er in vinden. Denk maar aan het slot van het verder ook ijzingwekkende Sneeuwitje (in een tijdperk waarin 1 op de 2 huwelijken op scheiding uitloopt, waarna de partners vaak opnieuw trouwen, moet je geen stiefmoeder zoals die van Sneeuwitje tegenkomen), een einde dat de kindvriendelijke versies van tegenwoordig nooit haalt: de boze koningin, stiefmoeder van de bleekhuidige schoonheid, wordt gedwongen zich dood te dansen op gloeiende ijzeren schoentjes.
Ook Roodkapje is een niet al te optimistisch sprookje: grootmoeders worden opgegeten, en de misdadiger, een bedreigde diersoort, wordt zonder vorm van rechtspraak verzopen.
Het leuke aan Hard Candy is, dat in deze film zelfs de enigszins karakterloze Roodkapje zelf een demonische rol krijgt: pas op voor meisjes die van het pad afdwalen is de boodschap. Een boodschap die door Ellen Page in een verbluffende combinatie van naïeviteit en volwassenheid wordt ingehamerd.
Dezelfde Ellen Page krijgt in Juno de mogelijkheid dezelfde combinatie neer te zetten, maar dan zonder de horror van Hard Candy.
Het plot verklappen is voor deze film niet heel erg, daar de lol van deze film zit in de dialogen en ook omdat deze plot al bij het begin verteld wordt: Juno MacGuff, vernoemd naar de mooie maar bitcherige vrouw van Zeus, is zwanger van een eenmalig experiment met Paulie Bleeker, ‘the Bleek’ (Michael Cera). 
Nadat een poging om een abortuskliniek binnen te komen is afgebroken door de algehele droefheid van deze instelling, besluit ze het ‘ding’ ter wereld te brengen en daarna af staan voor adoptie aan een yuppen stel in een betere suburb dan de hunne.
Een groot deel van de lol van de film is gebaseerd op de vermeende verschillen tussen de volwassen wereld en die van de puberende scholieren: de laatste groep heeft geen enkele mogelijkheid hun opvoeders te vertellen over hun sexuele activiteiten, terwijl ook die ouders niet weten hoe ze dit onderwerp 
ter sprake moeten brengen zonder de fragiele verhoudingen te verstoren.
Hoewel de film Juno geordend is volgens de voortgang der seizoenen, spelen deze alleen maar op de achtergrond een rol: het benadrukt de noodzakelijke tijd die nodig is om de zwangerschap te voldragen. Na de winter van de zwangerschap is er weer tijd voor zomer der vriendschap. De seizoenen spelen niet de drukkende rol van de eeuwige wederkeer. Of liever, er is wel een eeuwige wederkeer, namelijk die van het opgroeien en kinderen krijgen, van relaties en het gedoe daaromheen. Maar deze wederkeer is vooral door de luchtige dialogen en de pragmatische rol van Juno nergens zwaar.
Daarin lijkt deze film wel op de virtuele games van tegenwoordig: dood is alleen een vervelende episode, en nergens een definitieve breuk.
Leave a Comment